2021/01/23

71 edicións de 'El rincón de la ciencia'

   Unha revista escolar... Hai a quen iso de 'revista escolar' lle parece pouca cousa. Por iso, aclaro neste caso, úsoo como cualificativo de orixe, non de calidade. E é que ter editados 71 números de 'El rincón de la ciencia' no IES Victoria Kent de Torrejón de Ardoz indica algo máis que facer unhas follas falando de algo de ciencia. Implica anos de traballo e esforzo coordinado de profesores e alumnos, e un saber facer -aínda que só fora como consecuencia do anterior- que eleva o listón para converter a publicación en desexable. O comentario de textos, de 'Ciencia sin ficción' a 'Fantasmas de la ciencia española' ou 'Guía de aves del Jardín de las Delicias' Pode dar á imaxinación outra visión do que é a revista...

   Deixo abaixo parte da portada da web da revista tomada hoxe mesmo. Para ir facendo boca.

Ciencia, si. Pero mulleres e homes son quen a fan...

Muller ensinando xeometría, ilustración ó comezo dunha tradución medieval dos 'Elementos' de Euclides, collida de Wikimedia Commons.

  Ás veces tendemos a crer que a ciencia é algo aséptico, determinado, sen volta. Pero non é así. Non o é porque xa hai tempo que se coñece que a 'produción' científica dun país depende dos cartos ou da cultura. E, tamén, a nivel particular, do xénero. Si, de se quen mira a ciencia é muller ou home, xa dende o primeiro momento, ou da decisión de se se pretende ser científico. Ah! xa rematei, mesmo sen querer, científico nun 'o' e non nun 'a'. E é que na miña cabeza, a palabra está asociada ó masculino. Será porque a muller estivo relegada na ciencia ata o de agora? A historia está chea de mulleres que deron a titularidade dos seus traballos científicos ó seus homes, ós seus irmáns... ou doutras que se atoparon con teitos de cristal que impediron que saíran dunha segunda fila de investigación, onde, non obstante, brilaron. Ou doutras que, nais, esposas, foron relegadas a eses papeis pola sociedade, polos seus homes...

   E chegamos á actualidade. Unha actualidade onde cremos na igualdade pero seguimos a practicar a desigualdade por costume, mesmo mental. De aí a importancia de estudos que nos lembren que dita desigualdade existe e hai que poñer medios -mesmo poden ser sinalados polo estudo correspondente- para deixala a unha beira. Polo ben de todos. Das mulleres, por suposto. Da humanidade, tamén. Pero tamén, mesmo dos homes. Estudos como o afrontado por Laila Al-Soufi Novo e Marta Veiga Izaguirre a partir da enquisa 'A ciencia como profesión', difundido a través de Xuvenciencia.

   As conclusións (e algúns comentarios e explicacións) foron publicados no blog de Xuvenciencia. O título das diferentes seccións xa da unha idea non só das diferentes vertentes tratadas senón tamén dos diferentes campos influenciados (e a influenciar de xeito diferente) na carreira científica das mulleres. Aquí as ligazóns ás entradas: 

Homes, mulleres e STEM. Toma I: cuestións preliminares,

Homes, mulleres e STEM. Toma II: a vocación,

Homes, mulleres e STEM. Toma III: as áreas de coñecemento,

Homes, mulleres e STEM. Toma IV: as expectativas,

Homes, mulleres e STEM. Toma V: as aptitudes,

Homes, mulleres e STEM. Toma VI: o estereotipo e o arquetipo,

Homes, mulleres e STEM. Toma VII: as conclusións.

2021/01/20

Escalas: dun insecto a un elefante e máis aló, pasando polas persoas

   Un par de publicacións, (que recomendo, por certo) en xkcd, un sitio de webcomics curtos sobre ciencia, O mundo en escala 1/10000 e o mundo en escla 1/100000, lembráronme algo que no seu momento me sorprendeu abondo e que vou tentar que sorprenda a que lea isto para que vaia un pouco máis aló enterándose do tema, ou polo menos, que o considere para a usalo na súa discusión.

   En primeiro lugar, se alguén -unha persoa- multiplicara de pronto o seu tamaño, vería o mundo de xeito diferente. Como mínimo, dende máis arriba. E relativamente máis pequeno. O cambio mental que iso implicaría tería que ser adaptado ó uso dos obxectos, das paisaxes, etc.

   Poñamos que multiplicara por dous o seu tamaño. Pois os pés non lle caberían nos chanzos, iso cando a escaleira tivera altura abondo. Que se esquecera de usar a súa cama, e en xeral a súa casa... 

   Ou por dez, e entón unha parte das rúas de Ribadeo serían impracticables... menos mal que podería andar por riba das casas. Claro que non aguantarían o seu peso e sería un perigo. Tería que irse ó campo probar vida alí. a alimentación sería outro problema, como podes intuír se liches 'As viaxes de Gulliver'...

   E así sucesivamente, ata chegar ós tamaños x10000 e x100000 dos que falan nas tiras cómicas que liguei, con problemas de tropezós co monte Everest ou de levar protección solar por levar parte do corpo por riba da protección que brinda a nosa atmosfera contra os raios UV. Pero antes, moito antes, teríanse que considerar outros problemas que están relacionados coa forma (e que non aparecen nas tiras ligadas). Pensaches algunha vez o por que os insectos ou as arañas teñen patas finiñas en relación ó seu corpo mentres que os elefantes as teñen moi gordas?

   A cousa é que a masa ven sendo proporcional ó volume, e cando o tamaño-altura se duplica, o tamaño-sección cuadruplícase, e o tamaño-volume octuplícase. Así, unha persoa de 1,70 m e 80 kg, se pasara a medir dobre, pasaría a 3,40 m e 640 kg. Pero o grosor das śuas pernas só se cuadruplicaría. Logo se non modifica o seu perfil, cada unidade de superficie da sección das súas pernas tería que soportar un peso dobre. Por iso non existen arañas da altura das persoas: se de 1,7 cm de altura pasa a 1,7 m, cen veces máis, as patas terían que soportar por cada unidade de sección, 100 veces o que soportan agora. Inviable para as células que as constitúen. Podería dar un saltamontes de tamaño dunha persoa os saltos que dá, en relación ó seu tamaño? Se o intentara, partiría as patas no intento... E un colibrí que multiplicara por mil a súa lonxitude, podería voar? (xa non digo manterse no aire inmóbil!) É a razón pola que os maiores animais que existen son mairños: non necesitan patas dun tamaño imposible.

   Visto doutro xeito para ser factible: imaxina que por cada vez que duplicas o teu tamaño necesitas que as túas pernas aumenten o seu radio 1,4 veces máis para conservar a relación diámetro das pernas - peso a soportar. A túa figura sería de todo menos harmoniosa a pouco aumento que deseñaras...

   Pero os efectos de escala implican algo máis que as pernas. Así, as veas e arterias seguen a mesma relación de aumento de grosor que as pernas, co que necesitaríamos aumentalas relativamente ó aumentar a escala, o que deixaría menos espazo para os músculos ou ósos, imperceptible para pequenos aumentos, pero decisivo para aumentos grandes.

   E o cerebro? o tamaño aumentaría de xeito proporcional, pero as conexións prodúcense polos axóns, que seguen a mesma proporcionalidade de sección e superficie que as pernas, e que serían por iso incapaces de xestionar un aumento de ralacións proporcional ó volume... Ou a médula espiñal, que tería que aumentar máis rápido que o que lle corresponde por escala se quere atender de igual xeito que o viña facendo ás células do corpo... ou as sinais, que terían que aumentar o seu recorrido ó longo do corpo facendo que as respostas fasen máis lentas...

   Pódese continuar. Podes imaxinalo?

2021/01/12

Experimentando en feminino

   Hai xa moitos anos que teño publicado a exposición 'A ciencia ten nome de muller', 21 paneis sobre mulleres que lograron saír nos papeis como científicas, a pesar de discriminacións diversas. Aquela exposición, que segue viva e a disposición no IES de Ribadeo Dionisio Gamallo, foi unha acción máis a favor da visibilidade e homologación da muller na ciencia. Pode que, na súa categoría, a primeira en Galicia. Pero non a única. Remato de ver exxperimentaenfeminino sobre biografía de 14 mulleres en ciencia, un panel para cada unha, cunha compoñente de mulleres galegas quese engade sobre a capa xeral doutras máis coñecidas. Acompaño os paneis e vídeos da nova exposición coas ligazón ós artigos correspondentes da Galipedia (cando o teñen na actualidade):

Presentación (Vídeo).

Concepción Llaguno: Tecnóloga dos alimentos. Vídeo. Panel.

Mileva Marić: Física. Vídeo. Panel.

Linda B. Buck: Psicóloga e bióloga. Vídeo. Panel.

Ada Lovelace: Programadora. Vídeo. Panel.

Frances Arnold: Enxeñeira química. Vídeo. Panel.

Elsie Widdowson: Química e nutricionista. Vídeo. Panel.

Isabel Zendal: Enfermeira. Vídeo. Panel.

Margarita Salas: Bioquímica. Vídeo. Panel.

Antonia Ferrín: Astrónoma. Vídeo. Panel.

María José Núñez: Química industrial e farmacéutica. Vídeo. Panel.

Tarsy Carballas: Farmacéutica e química. Vídeo. Panel.

Esther Lederberg: Microbiológa. Vídeo. Panel.

Eva Crane: Física e pioneira na apicultura. Vídeo. Panel.

Teresa Toral: Química e farmacéutica. Vídeo. Panel.

2020/12/19

A temperie ribadense no 2020


 - derradeira versión: 11/1/2021 -

   Un ano máis, deixo o resume comparativo da temperie en Ribadeo  o ano pasado e o clima de Ribadeo no que vai de século, en diversos formatos. A mais, deixando un comentario -non para publicar- co nome, enderezo de correo electrónico e dirección física, envío o pdf.

Temperie ribadense 2020 - by Antonio Gregorio on Scribd

Tamén:

Pode verse directamente en Slideshare, 

en Scribd,

en Issuu e, doutros anos, no blog:

A temperie ribadense no 2012

A temperie ribadense no 2014

A temperie ribadense no 2017

A temperie ribadense no 2018

Nota posterior (20211122): foi publicado en Galicia Dixital: https://bibliotecavirtual.galiciadigital.com/content/temperie-ribadense-no-2020-e-un-complemento 

2020/12/10

Quen dixo cambio? O dióxido de carbono, a temperatura, o noso futuro...

   Isto vai de cambio climático. E de cambio nas emisión pola pandemia, é dicir, no cambio da intervención humana no clima por mor de estar en plena pandemia.

   Pois resulta que o cambio climático está fortemente relacionado coa presenza de dióxido de carbono na atmosfera. O dióxido de carbono producímolo nós o respirar, pero comezou a acumularse na atmosfera (e no mar) ó medrar o uso de hidrocarburos para queimar, en usos de transporte ou industria, entre outros. Co parón da pandemia do coronavirus, había quen se fixera ilusións de que ía frear o ascenso da contaminación deste gas. Os gráficos a continuación, que resumen datos ata o mes pasado, botan por terra esa esperanza: seguiuse a contaminar máis ou menos ó mesmo ritmo que se viña facendo. Mentres, en consecuencia, este ano será un dos máis cálidos dos que hai rexistros...

Comparativa anual dende os anos 50. A liña vermella é a medida media no mes correspondente. A negra, unha vez desestacionalizados os datos.

Comparativa dos últimos anos.

A anterior gráfica, coa liña entre novembros para ver a evolución neste ano 2020.

Os datos están tomados de https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/

Sobre o dióxido de carbono na atmosfera no blog Ribadeando.

Sobre o dióxido de carbono na atmosfera neste blog.

O artigo anterior desta serie.

2020/12/04

A choiva igualitaria (en Ribadeo)

   Case medio millón de dados. Os da estación de Pedro Murias que indican cada dez minutos a chuvia caída. Entre o ano 2010 e 2019, ambos incluídos. Esa foi a base para o cálculo.

   A idea xurdiume cando quixen demostrar algo que se me pasou polo cabeza: que debera chover máis ó atardecer que ó amencer. O caso é que despois de descargados no ordenador e tratados, a hipótese de que chove máis cara ó atardecer que ó amencer non resultou convalidada, senón máis ben todo o contrario, presentando os datos unha testarudez no igualitarismo: dentro das flutuacións estatísticas en Ribadeo chove de forma semellante, por termo medio, a calquera hora do día.

   Para imaxinar un pouco como foi o proceso seguido, deixo unha captura de pantalla da folla de cálculo cos datos correspondentes á parte da noite de comezo de ano de 2010, tal como foron recollidos da web de Meteogalicia (zona esquerda) e á mesma parte de noite das primeiras dúas semanas de xaneiro dese ano (zona dereita da captura de pantalla), xa ordeadas para comezar o seu tratamento.

   E paso á gráfica de resumo dos dez anos, dez a dez minutos ó longo do día. Como é lóxico, presenta numerosos dentes de serra estatísticos, e pode alentar esperanzas de que haxa unha desviación horaria na cantidade de chuvia caída, con desviacións entre 0,013 L/m2 de media interanual nunha sección dezminutal antes das dúas da mañá e 0,023 L/m2 en varias outras, de día e de noite.
   Mais, se collemos a chuvia acumulada ó longo do día, sae prácticamente unha recta, como se amosa en baixo:
   Esa 'liña practicamente recta' pode comprobarse que o é ó poñerlle unha liña de tendencia ó conxunto dos dados. En baixo aparece a mesma liña representativa dos dados e a recta de axuste de tendencia, que case non se aprecia como diferente. De feito, inclúese na gráfica o factor R2 que nos da a bondade do axuste, o que se parecen a liña dos dados e a de axuste, e neste caso son prácticamente iguais: o 1 significaría a correlación completa, a igualdade, e o 0 que non teñen correlación ambas liñas. E o valor é practicamente 1, R2 = 0,9999... é dicir, ao menos no que corresponde a Ribadeo, non hai dunha desviación estatística significativa entre o que chove nun momento do día e noutro momento.

El Tiempo en Ribadeo - Predicción a 7 días y condiciones actuales.