2021/10/16

Física e Química en Ribadeo en Internet Archive e na Biblioteca Nacional de España

   Internet archive é unha web que pretende achegarse o máis posible á memoria de internet, dentro da imposibiidadade que o volume de datos e a súa variación diaria permita.

   Aí está tamén Física e Química en Ribadeo, e pode ser un lugar para, en atrancos da web, lograr acceder ó contido de FQRibadeo dende 2006, aínda que non cubra a totalidade do blog: https://web.archive.org/web/*/http://fqribadeo.blogspot.com

   Outro lugar para atopar unha copia desta web é o lugar da Biblioteca Nacional de España. Neste caso, a url é: http://www.dl-e.es/openwayback/wayback/*/http://fqribadeo.blogspot.com

2021/09/14

Auga para todos. Francisco Díaz-Fierros Viqueira

   Auga para todos, de Francisco Díaz-Fierros Viqueira é un libro de divulgación sobre a auga e a humanidade.

   Anos pasaron dende a 'Contribución a la climatología agrícola de Galicia' de Díaz Fierros (1971), o primeiro dos traballos do autor pensado para a súa difusión. Así como aquel no 1971 era a difusión dun traballo científico, o novo 'Auga para todos' ten unha visión máis xeral, ilustrativa das múltiples interaccións de auga e humanidade, a través do ciclo da auga, os seus usos e bausos, a súa necesidade... Un traballo de moi outro cariz, pero non menos necesario (máis ben, ó revés, pola pouca mentalización que moitas veces temos sobre o que poderíamos chamar 'o problema da auga'. Non me estenderei máis sobre o novo libro, pero tampouco sobre o vello, esgotado e que espero subir a internet nunha versión pdf despois de fotografalo (cousa xa feita) e coidalo un pouco (o manexo das fotografías, algo por facer). Sobre o novo, porque tanto Pancho Campos como eu mesmo temos escrito sobre el noutros lugares, aquí o de Pancho e aquí o meu, e aínda que é un libro que pola súa ocndición, non deberamos quedarnos cun apunte bibliográfico, senón coa súa enteira lectura. Así pois, isto é máis ben unha recomendación de lectura, polo que deixo en baixo os datos para localizalo:

Auga para todos

Francisco Díaz-Fierros Viqueira

ISBN: 978-84-16954-50-6

Año de publicación: 2017




2021/09/02

Bibliografía de apoio en Astronomía (1985)

   Hai tres décadas e media, contruín unha lista de libros relacionados coa astronomía con algúns comentarios pensando en orientar ós meus alumnos, pero non só a eles. No século seguinte ó que foi escrita, esta lista queda como mera curiosidade, aínda que algúns dos títulos poden ser homologables hoxe en día, e mesmo estén rulando a traverso de internet en pdf, epub ou outros formatos.

   Deixo abaixo as tres imaxes do ficheiro impreso en papel contínuo que é o que chegou a día de hoxe nas miñas mans, e, antes, o trasvase ó galego (o orixinal está escrito en castelán por mor de ser a lingua oficial no ensino no que impartía docencia, e sen acentos nin ñ pormor do tratamento de textos usado naquel momento) dos textos introdutorio e final que tamén recollen ditas imaxes:

-- 

Bibliografía de apoio en Astronomía

   En astronomía, como en calquera outro tema, é interesante practicar, pero tamén o é ter coñecementos teóricos. A transmisión destes coñecementos pode facerse de diversos xeitos, en particular por medio da escritura e máis concretamente por medio dos libros. Esta non é máis ca unha recompilación de materiais a partir de varias fontes, dende a miña propia biblioteca a un addendum (1979/82) do 'Astronomy educational material' da IAU (International Astronomical Union) na súa 'Part C', adicada a textos en castelán.

   Farei unha clasificación para que a relación sexa máis comprensible e asequible, seguindo un sistema parello ó empregado no citado informe da IAU, baseado nas seguintes categorías:

   PG, para materiais asequibles ó público en xeral, ben de temas particulares ou xerais.

   GT, para instrucións técnicas para o público en xeral, como para facer observacións, construción de telescopios, etc.

   GU, cursos introdutorios e outros temas de Astronomía Xeral para nivel xeral universitario.

   A, libros d enivel universitario especializados en astronomía.

   H, historia da Astronomía.

   Especificarei sucesivamente para cada libro dentro de cada categoría, título, autor, editor, ano de publicación e lugar, adxuntando para algún deles un sucinto comentario.

-

   Esta relación non pretende ser, nin moito menos exhaustiva, tendo en conta que hai novos libros no mercado tódolos días (reedicións aparte) e que só inclúe os libros en castelán. Esperemos que pronto se poda atopar unha bibliografía sobre o tema en galego, como xa existe en catalán.

   Habería que considerar tamén, sobre todo pola actualidade dos temas tratados, as revistas, tanto as propias de Astronomía, como Nadir, como outras que soen tocala con asiduidade.

   De calquera xeito, para dispor dunha auténtica bibliografía é necesario o idioma inglés, onde pode dicirse que está todo, e claro, a bibliografía existente nel non cabe nunha relación deste tipo.

   Outro tema a considerar, en plan previo á afición astronómica e como 'descanso do guerreiro' astrónomo serían as obras de ciencia ficción realista, que nos fan abandonar o tema da astronomía a meirande parte das veces soñando coa mesma astronomía, ó igual que o facemos aquí.





2021/07/07

Unha aproximación ó clima de Vilalba. I.-Temperatura media

   Polo momento, o clima de Vilalba non ten sido estudado de xeito independente. Calquera que viva en Vilalba terá unha idea tanto do clima como da temperie, do tempo que está a facer, fixo ou se prevé que faga nun momento dado. Pero sen datos obxectivos, as ideas dunhas e outras persoas, o seu xeito de sentir a meteoroloxía que afecta a Vilalba, variarán abondo. No mesmo pobo non hai estación meteorolóxica, e no concello, a única estación meteorolóxica funcional cunha serie de datos que xa vai sendo ampla (vinteun anos, 2/1/2001) foi levantada nunha zona de muíños de vento, a carón da fronteira co concello de Guitiriz. Ou sexa, lonxe da vila e a douscentos metros máis de altura que a casa do concello. De feito, o seu nome é 'Guitiriz - Mirador', o que dá unha idea da súa posición (43,226593º N, -7,783072º [O], WGS84). Abondo máis recente, oito anos (8/3/2013), é a de Lanzós (43,3746º N, -7,64468º [O]), tamén abondo máis próxima e a unha altura semellante á da casa do concello. E moito máis recente, pois aínda lle faltan meses para ter o ano (16/10/2020), é a de Santaballa (43,327644º N, -7.716554º [O], 'Feiranova-Santaballa'), tamén dunha altura semellante e máis próxima que a de Lanzós.

   O caso é que, coas tres estacións, xa se van recollendo datos para facer unha historia climática de Vilalba, e a iso ven esta entrada, a ilustrar o seu comezo, cos datos da temperatura media. Outro día colleremos outra variable.

   As gráficas teñen datos das estacións meteorolóxicas de MeteoGalicia, e a primeira tamén unha estimación, calculada a partir dos datos das tres estacións, da media de temperatura diaria na zona da casa do concello, na vila.

   A primeira gráfica non dá moitas claves a quen non estea afeito a tratar con este tipo de presentación de datos. Aínda así, vese que a serie máis longa (en azul, a de Guitiriz-Mirador) vai aumentando pouco a pouco o número de días anuais cunha temperatura media nas 24 horas no entorno dos 25 ºC, aínda que o día que ten unha temperatura media máis alta sexa do 2003. Tamén se ve que na parte correspondente á casa do concello, -en liña verde máis ancha por ser só unha estimación e así quitarlle a precisión- houbo días en xaneiro nos que a temperatura media baixou de cero graos centígrados, así como que é de esperar que aínda estean por vir os días máis cálidos.

    En canto á segunda gráfica, representa a temperatura media do ano anterior. Por exemplo, se collemos o día 5/6/2010, o punto sinalará a temperatura media dende un ano antes a ese día. Só ten representados os datos das dúas estacións máis lonxevas, pois Santaballa aínda non acadou abondo número de días de funcionamento como para pode facer a liña correspondente. Nesta representación é patente que os últimos anos foron máis quentes, temperaturas máis altas, con medias anuais duns once graos centígrados. É de prever que a media para o núcleo urbano de Vilalba sexa algo superior ós 11 ºC. Tamén están deuxadas as liñas de tendencia das dúas estacións, que se ve claamente que son ascendentes en ambos casos. Se hai moita diferenza de pendente entre elas é máis ben polo aínda curto período de funcionamento de Lanzós. Pero aínda así queda claro que, por termo medio, a temperatura de Vilalba-vila no que vai de século aumentou arredor de 1 ºC. Os datos son acordes co que todos sabemos: estamos nun cambio climático.

   Seguirá. Para quen teña interese, pode comparar cos datos de Ribadeo, para onde fixen un pequeno libriño cos datos de varias variables no que vai de século, facendo fincapé no 2020.

2021/07/05

Canadá, 50 ºC. Ribadeo, frío

Gráfica da NASA manifestando a anomalía de temperaturas en norteamérica estes días, en comparación coa media dos sete anos anteriores. Imaxe no dominio público.

 

   As novas dan fe: no Canadá están a sufrir temperaturas de case 50 ºC, en zonas onde o normal é que nesta época pouco máis teña feito que comezar o desxeo. Mentres, Ribadeo marcou o comezo de ano máis frío deste século.

   Está tolo o clima? Diría máis ben que quen está tolo somos nós, como especie, os humanos. O clima só responde ás leis físicas, aínda que ás veces sexan complicadas de entender, ou mesmo, aínda descoñecidas.

  E, mentres, está a estenderse de que hai que difundir os efectos extremos para amosar a gravidade da situación climática e propiciar unha mentalización rápida e a conseguinte actuación para enfrontarse ó cambio nocivo que estamos a experimentar. En contra, ese alarmismo é respondido dende filas opositoras, chamándoo como econazismo ou etiquetas semellantes.

   Na realidade, non fai falta poñer fincapé na difusión de catástrofes, nin provocadas polo clima, nin doutro tipo: pola súa propia natureza, eses efectos extremos son carne de noticia. E, en relación ó clima, cada vez son máis frecuentes e máis extremos. De xeito estatístico, eses efectos que soian darse de cento en vento, aumentan de xeito rápido a súa frecuencia con aparentemente pequenas variacións de temperaturas medias. Ó fin, que é un aumento de 1 ºC?

   Ese aumento de frecuencia non só é para aqueles fenómenos que asociaríamos con temperaturas altas, senón que nun aparente paradoxo (só aparente) tamén vemos aumentos doutros fenómenos que asociamos con temperaturas baixas. E así, hai non moito, a pasada primavera, mentres unha ampla zona de Europa centrada no Báltico, estaba a sufrir unha abafante vaga de calor 'mediterráneo', ó estilo do que se pode pasar nas costas cálidas dese mar no verán, a zona mediterránea estaba a sufrir unha vaga de frío 'polar'. Ambas vagas, anómalas, por máis que fora máis rara a calor báltica. E ambas, episodios puntuais que por si sós non significarían nada máis que unha flutuación típica, se ben pouco frecuente. Pero a suma de flutuacións dun e outro signo vese aumentar en cantidade e profundidade, e iso si, ese cambio de frecuencia e profundidade do conxunto, é efecto do cambio climático

   E é que un aumento da temperatura media supón que a atmosfera dispón de máis enerxía, e polo tanto, é máis inestable. Dicir algo como que 'en Galicia viranos ben que aumente algo a temperatura polo cambio climático' é afirmar o propio descoñecemento do tema, e non só no que a rexistros de temperatura poda afectar, pois unha cousa é pensar na temperatura media e outra que debido a ese aumento se podan rexistrar máis veces indesexables extremos da temperatura, sobre todo, altas. E, por suposto, desestimar outros efectos asociados como a seca e o descontrol de precipitacións ou a chegada de furacáns ás nosas costas. Non, por desgraza as novas non son alarmismo: son alarmantes aínda que haxa que comprendelas e matizalas.

2021/07/01

A temperatura...

    Chegou o 1 de xullo. A temperatura é 'de praia'. A auga, ao menos na ría de Ribadeo, los bloques, hai unha hora, para desfrutar dela.

   É dicir, para non pensar que a Terra está a requecer máis e máis... Deixo abaixo algunha gráfica sobre iso en Ribadeo.

   Estamos no día 183 do ano, queda aínda algo máis dun mes para acadar os días que, por termo medio, son máis calorosos. O Sol xa comezou a levantarse máis tarde e deitarse máis cedo, pero a inercia da Terra fai posible que sigan a subir as temperaturas. Algo a ter tamén en conta en relación co cambio climático.
   Ata o momento, a temperatura no ano axústase abondo a unha media dos anos que levamos no século, só un pouco por riba, despois dun xaneiro que resultou o máis frío do século e un febreiro dos máis calorosos.



2021/06/22

Sobre Cansat

                    Recollo da revista EDUGA un artigo -que apunto e comento lixeiramente distinguindo a miña intervención ó non estar en cursiva e ser fortemente indentada na primeira liña, como este parágrafo, a máis de estar en aliñamento xustificado- que actúa como presentación dun proxecto que, cando me enterei da súa existencia, causoume unha moi grata impresión.

CanSat

De Galicia ao espazo
CanSat é un proxecto interdisciplinar apoiado na tecnoloxía e na electrónica que permite explorar moitas das áreas STEAM a través dun gran reto: achegarse á tecnoloxía aeroespacial mediante o deseño e construción dun pequeno satélite espacial do tamaño dunha lata de refresco. Este pequeno artefacto construído nas súas aulas e espazos maker será quen de emitir e recibir información a gran distancia de xeito autónomo.

M.ª Concepción Fernández Munín
Asesora Departamento Aula Nova
Centro Autonómico de Formación e Innovación (Santiago de Compostela)
cfdezmunin@edu.xunta.gal

                    Tecnoxía aeroespacial... ben, é unha aproximación como resalta a introdución e se pode ver máis adiante. Usa os 'espazos maker', potenciados nas aulas para a construción de aparellos, básicamente na área tecnolóxica, usando alturas de ata cousa de 1 km na atmosfera para a simulación do voo espacial..

 

Características xerais

O proxecto CanSat é unha iniciativa da Axencia Espacial Europea (ESA) que consiste en deseñar, construír e lanzar un minisatélite totalmente operativo do tamaño dunha lata cilíndrica de refresco de 115 mm de alto e 66 mm de diámetro. O factor limitante é o pequeno espazo dentro da lata para acomodar todos os sistemas no seu interior, asegurando o seu correcto funcionamento durante todo o proceso de lanzamento e descenso.

                    É unha iniciativa da ESA, European Space Agency, a Axencia Espacial Europea. A súa páxina web, https://www.esa.int/Education/CanSat , só ten o inconvinte de estar en inglés, mais proporciona unha base de apoio moito maior que o artigo comentado ou estes comentarios.

                    O tamaño da lata é o normalizado, cun volume total, ó facer os cálculos, de 218 cm3.

 

Fases da competición

A competición realízase en tres franxas consecutivas:

    • Ámbito rexional ou autonómico
    • Ámbito nacional
    • Ámbito internacional

Este ano organízase en Galicia a segunda experiencia dos centros educativos galegos neste campo espacial, coordinada desde o departamento Aula Nova do Centro Autonómico de Formación e Innovación (CAFI)  de Santiago de Compostela e en colaboración coa Consellería de Cultura, Educación e Universidade.
Os equipos galegos inscritos participan nunha primeira fase rexional, da que sairá o equipo que representará a Galicia na fase nacional.

                    Web do CAFI. Este é o segundo ano da experiencia coa ESA.

A fase rexional, que comezou no mes de xaneiro, finalizará cunha exposición oral dos proxectos e co lanzamento dos respectivos satélites desde un dron no aeródromo das Rozas en Lugo, no mes de maio. Colaboran nesta iniciativa a Axencia Gain, o Polo Aeroespacial de Galicia e a empresa Aeromedia.
O equipo gañador desta primeira fase participará na fase nacional CanSat 2021, organizada por ESERO Spain, competindo contra equipos de toda España. Este evento terá lugar en Granada durante o próximo verán, de xeito presencial. Pola súa vez, o gañador da competición nacional poderá participar na competición internacional CanSat 2021 da Axencia Espacial Europea (ESA), no mes de setembro, esta vez, de xeito virtual.

                    A estas alturas xa está rematada a fase galega deste 2021.

Fases do proxecto na competición rexional

Está empregando a verba 'fases' para dúas cousas diferentes: o desenvolvemento da competición e o desenvolvemento do proxecto de cada equipo.

Neste proxecto, os equipos pasan por tres fases distintas:

Fase 1: Imaxina o teu CanSat. Nesta fase, os membros do equipo dirixidos polo docente teñen que idear as características do seu CanSat, tendo en conta as posibles misións que van desenvolver.
Fase 2: Constrúe o teu CanSat. A continuación, o equipo dálle forma ao seu proxecto, tendo en conta todas as características xerais e específicas da convocatoria.
Fase 3: Lanza o teu CanSat. Nesta fase os CanSat son elevados por un dron e son liberados a una altura clave para empezar a emisión dos datos das misións.

                    Aquí ponse patente que non son auténticos satélites, senón simulación de funcionamento de aparataxe a unha certa altura. Evidentemente, o custe de lanzamento dos cansat elevaría a súa construción por riba das posibilidades existentes de financiamento.

 

Equipos participantes

O programa diríxese desde ESERO (European Space Education Resource Office) e está orientado ao alumnado de educación secundaria e bacaharaleto con idades comprendidas entre os 14 e os 19 anos, ambas as dúas incluídas. O alumnado formará un equipo de traballo interdisciplinar de 4 a 6 membros, que será coordinado por un/unha docente do seu centro. Este docente exercerá o papel de mentor, dirixindo e conducindo o grupo no seu traballo de investigación, deseño e creación.

Neste curso están inscritos 11 equipos galegos, que corresponden a 7 centros, 3 da provincia de Pontevedra, 5 da Coruña e 1 de Lugo:

    • IES Xunqueira 1 de Pontevedra
    • Espazo Maker do IES Eduardo Pondal de Ponteceso
    • CPR Las Acacias-Montecastelo de Vigo
    • CPI Dr. López Suárez do Saviñao
    • IES Rego de Trabe de Culleredo
    • IES Pontepedriña de Santiago
    • IES David Buján de Cambre
    • IES Eusebio da Guarda da Coruña
    • IES de Ortigueira

                    Aínda que pon 7 centros, vese que a lista está composta por 9, sendo o '7' un erro.


Estes 11 equipos traballan cun kit proporcionado desde Aula Nova, que consta de dúas placas Adafruit Feather MO, que son as que establecen a conexión entre si, e un sensor BME280, que permite unha medición da temperatura, humidade e presión.

                    Web para consultar sobre o Adafruit Feather. BME280 está fabricado por Bosch. Ampos compoñentes dirixen as posibilidades de actuación dos cansat a unha certa gama sobre meteoroloxía.

 

Requisitos xerais e específicos

Os requisitos xerais que deben terse en conta para o hardware e as misións son os seguintes:

1. Todos os compoñentes do CanSat deberán caber dentro dunha lata de refrescos convencional (de 115 mm de alto e 66 mm de diámetro), agás o paracaídas.

2. A masa do CanSat deberá medir entre un mínimo de 300 e un máximo de 350 gramos. Os CanSat máis lixeiros deberán portar un lastre adicional para alcanzar o límite de masa mínima requirida de 300 gramos.

                    ... Para unificación de pesos e facilidade no seu lanzamento...

3. O uso de explosivos, detonadores, pirotecnia e materiais inflamables ou perigosos está terminantemente prohibido.

4. A alimentación eléctrica do CanSat debe obterse de baterías e/ou paneis solares. Os sistemas deben estar preparados para permanecer acesos durante catro horas seguidas.

                    De igual xeito que na nota anterior, para facilitar o lanzamento en igualdade e sen présas, unha vez que poda abandoar a man dos seus creadores.

5. A batería debe estar accesible para que poida cambiarse ou recargarse con facilidade en caso necesario.

6. O  CanSat debe contar cun  interruptor de alimentación xeral perfectamente accesible

                    ... por se acaso...

7. O  CanSat debe contar cun sistema de recuperación, como un paracaídas, que poida reutilizarse despois do lanzamento. Recoméndase o emprego de tecidos de cores rechamantes que faciliten a localización do  CanSat tras a aterraxe. É aconsellable incluír un sistema de localización para a súa procura (mensáfono,  radiobaliza,  GPS etc.).

8. A conexión do paracaídas debe ser capaz de soportar unha forza de ata 500  N. A robustez do paracaídas debe probarse para garantir que o sistema funcionará como debe.

                    É dicir, o paracaídas debe esgtar preoaprado para soportar unha masa de 50 kg en condicións normais, ou 160 veces a masa do cansat: a recuperación en bo estado é fundamental para poder facer un estudo posterior en caso necesario.

9. Para favorecer a recuperación do  CanSat, é aconsellable un tempo máximo de voo de 120 segundos. Se se intenta unha aterraxe controlada, entón recoméndase un tempo de voo máximo de 170 segundos.

                    Entre 2 e 3 minutos; logo hai que recollelo e preparar o seguinte lanzamento.

10. Co obxectivo de recuperar o CanSat, recoméndase unha velocidade de descenso de entre 8 e 11  m/s. Con todo, a velocidade de descenso non deberá ser inferior a 6 m/s nin superior a 12  m/s por razóns de seguridade.

                    É dicir, está previsto o deixalos caer ('lanzalos') dende unha altura de ata arredor de 1 km.

11. O  CanSat deberá ser capaz de soportar unha aceleración de ata 20  g.

                    Nas condicións de funcionamento dos equipos de proxecto, isto equivale a dicir que deben ser moi robustos. É dubidoso que os equipos estén en condicións de medir 20 g (196 m·s-2) nun ensaio de funcionamento.

12. O orzamento total do modelo final de CanSat non debe superar os 500 €. As estacións de terra (Ground Stations ou GS) e demais instrumentos relacionados que non voen non se incluirán dentro dese orzamento.

13. No caso de contar con patrocinadores, todos os elementos conseguidos a través deles deberán especificarse dentro do orzamento de acordo co seu prezo real no mercado.

                    O cansat debe ser algo unificado para a competición, mais o que o rodea non ten por que selo. Se hai patrocinio, pode terse mellor equipo de seguimento en terra.

14. Todos os equipos deberán cinguirse á frecuencia que se lles asigne durante a campaña de lanzamento. O rango de frecuencias permitidas varía dependendo do país no que se leve a cabo o encontro e comunicarase ao seu debido tempo. Recoméndaselles aos equipos que presten atención ao deseño do CanSat en canto a integración de hardware e a interconexión, para que a frecuencia de radio se poida modificar con facilidade en caso necesario.

15. O  CanSat deberá estar listo para voar no momento da chegada á campaña de lanzamento.

Tamén existen uns requisitos específicos debido á situación sanitaria, que teñen que terse en conta cando se inicie o proceso de deseño e fabricación, e que aparecen recollidas nas bases.

 

Misións que hai que desenvolver

Cada equipo de traballo debe desenvolver dúas misións moi diferentes, que debe planificar e organizar secuencialmente:

    • Misión principal, baseada na recepción e análise de datos enviados desde o CanSat e que terá en conta os requisitos do CanSat medindo presión e temperatura no descenso.
    • Misión secundaria: é unha misión específica que debe promover cada equipo e que pode ser ou non tecnolóxica. A idea é que forme parte dunha iniciativa STEM/STEAM.  

                    É dicir, unha misión normalizada, para aterse ó equipo subministrado e dar unha certa homoxeneidade, e logo, a creatividade de cada equipo.


Informes

Nesta primeira fase rexional, os equipos deberán redactar varios informes técnicos onde plasmarán os avances do seu proxecto, dirixidos á entidade organizadora: trátase do CDR (Critical Design Review) e, se pasan de fase, do PDR (Pre Launch Report).

 

Avaliación dos logros

Con cada informe, o equipo recibe un feedback para mellorar a súa participación na seguinte etapa e definir mellor as misións. Na fase final, haberá un xurado específico de expertos formado por persoal educador, enxeñeiro e científico, que terá en conta os seguintes criterios de avaliación antes de escoller o equipo gañador:

    • Logros técnicos: 35 %
    • Valor científico: 35 %
    • Competencias profesionais: 20 %
    • Difusión: 10 %

                     ... non esquezamos que é unha competición!


Para ler máis información sobre o proxecto, pódese consultar Cansat - Esero.es

2021/06/21

Verán

    Dende hoxe pola mañá, ás 5:32 hora oficial en España (3:32 UTC, solsticio de verán), é verán.

(aínda que en Ribadeo non o pareza)

   Seráo ata o 22 de setembro ás 21:21 hora oficial (19:21 UTC, equinoccio de outono) cando comezará o outono...

Solsticios e equinoccios. Imaxe collida de Joshua Cesa en gl.wikipedia.org, lic. CC BY SA 3.0 unported


2021/06/16

Entrevista a Sonia Villapol no marco da feira da ciencia ribadense

Sonia Villapol, en imaxe collida de https://botons.eu/2020/11/16/conferencia-so-a-ciencia-nos-salvara-da-pandemia/ (lic CC BY NC SA)
 

   Na XXVI edición da Feira da Ciencia e Cultura no IES de Ribadeo Dionisio Gamallo, tivo lugar unha charla de Sonia Villapol, e grabóuselle unha entrevista que quedou como podcast (en ivoox) no blog do IES. É esta:

   Adxunto parte do contido do estado actual do artigo adicado a Sonia Villapol na Galipedia:

_

Sonia Villapol Salgado, nada en Bretoña (A Pastoriza) o 8 de maio de 1977, é unha neurocientífica galega. Traballa no Texas Medical Center de Houston, onde é investigadora principal e profesora no Center for Neuroregeneration no Methodist Hospital Research, en Estados Unidos.[1]

Estudou na Universidade de Santiago de Compostela, acadando a licenciatura en Bioloxía con especialidade en Bioloxía Molecular e Biotecnoloxía en 2003. Posteriormente se trasladou a Barcelona onde realizou un máster en Neurociencia e comezou os estudos de doutoramento no departamento de Biología Cellular, Fisiología i Inmulogía da Universitat Autònoma de Barcelona (UAB). No ano 2007, defendeu a súa tese que trataba sobre os mecanismos da morte celular que ocorren no cerebro, obtendo unha cualificación de sobresaínte cum laude[2].

Tras esta experiencia estableceuse en Francia entre os anos 2007 e 2010, onde traballou como investigadora post-doc no Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) na Universidade Pierre et Marie Curie e no INSERM en París. Tras esta etapa continuou a súa carreira nos Estados Unidos colaborando co Instituto Nacional da Saúde (NIH) e co Centro de Neurociencias e Medicina Rexenerativa[3].

En 2014 comezou a traballar na Universidade de Georgetown coma profesora asistente no departamento de Neurociencia.

Sonia Villapol forma parte do Equipo de Investigación Internacional de covid-19, coordinando un equipo internacional de neurocientíficos que analiza como afecta o coronavirus ao cerebro e ao sistema nervioso. [4]

_

2021/06/14

XXVI Feira da Ciencia e da Cultura. Resume

   Rematou. Unha nova edición da Feira da Ciencia de Ribadeo, a 26, deixou de novo tras de si un bo sabor de boca, aínda que cunha estrutura diferente obrigada por ter que enfrontármonos á pandemia.

   A directora do centro, Mª Jesús Besteiro, fixo varios resumes no blog do IES, en Crónica3 ou na Comarca, en particular sobre as científicas que impartiron charlas na feira, crónicas que máis ou menos acubillo agora aquí. Neste momento só está colgada a charla de María Vieites, que queda tamén aquí, e iranse incorporando aquí mesmo as outras:

 XXVI FEIRA da CIENCIA e da CULTURA 2021 

No IES de Ribadeo Dionisio Gamallo estamos celebrando durante esta semana a XXVI edición da Feira da Ciencia e da Cultura. O curso pasado foi cancelada debido ao confinamento e este curso 2020/2021 é unha Feira especial por dous motivos: en primeiro lugar, porque deixa de ser só Feira da Ciencia abrindo a participación a todos os departamentos que o desexen, pero tamén porque a pandemia condiciona as actividades e non estará o alumnado presentando as súas experiencias coma sempre senón que participarán co seu grupo de referencia en visitas virtuais a museos científcos, conferencias de temática variada, visitarán as exposicións de gravados de Amando Suárez Couto, Xela Arias e de traballos feitos polo alumnado en bioloxía, tecnoloxía, música e portugués, farán percorridos guiados polo xardín para descubrir as nosas árbores e tamén participarán na proxección da película Nación ou visitarán o Museo IES Ribadeo que trata de poñer en valor o noso patrimonio histórico educativo. 

Desexamos que o noso alumnado disfrute coas actividades e que sexan proveitosas.

 Sonia Villapol, Neurocientífica, dende Houston co IES Ribadeo Dionisio Gamallo



Sonia Villapol impartiu para nós a conferencia inaugural da XXVI Feira da Ciencia e da Cultura. Sonia, natural de Bretoña (Lugo), licenciouse en Bioloxía Molecular pola USC, doutorouse en Neurociencias pola Universidade Autónoma de Barcelona, foi investigadora postdoctoral na Universidade Pierre e Marie Curie de París e dende2010 traballa en EEUU onde pasou polo Instituto Nacional de Saúde (NIH), foi profesora de neurociencias na Universidade de Georgetown e actualmente é investigadora principal e profesora no Texas Medical Center de Houston. Ademáis, dende fai un ano, coordina o Equipo de Investigación Internacional daCOVID-19 no que participan neurocientíficos que analizan cómo lle afecta ocoronavirus ó cerebro e ó sistema nervioso.

Non só nos falou sobre a covid e os danos neurolóxicos a longo prazo senón que ilustrounos no tema das probas, das vacinas e contounos que no seu día a día ademáis de coordinar o seu propio equipo de invcestigación pensa novos proxectos e sobre todo, busca financiación para poder facelos realidade.

Reflexionou sobre a importancia da cooperación internacional a nivel científico, que seguramente a pandemia sirva de punto de inflexión para que os países dediquen maiores presupostos á investigación e insistiulle ó noso alumnado en que o esforzo e a motivación son a clave para chegar lonxe e que deben decidir persoalmente o seu futuro apoiados eso si, polas súas familias. Encantounos a conferencia, que poderá verse en breve a través da web e agradecémoslle a Sonia que nos dedicara parte do seu tempo e mandámoslle un cariñoso saúdo dende Ribadeo.

 

 María Vieites, Física, dende o CERN co IES Ribadeo Dionisio Gamallo


María Vieites, impartiu para o alumnado de ciencias de 4º ESO e 1º Bach unha conferencia titulada “O Cern: acelerando e detectando partículas”.

Para nós é un orgullo poder contar con ela por varios motivos: foi alumna nosa no Porta da Auga antes da fusión dos centros, é filla de Teresa Díaz, a nosa compañeira de Física e Química e ademais conseguiu un brillante currículo nun tempo meteórico. María cursou o grao de Física na USC con estancias de summerstudent en Hamburgo e Lausane, Suiza, no Centro Acelerador de Partículas. A continuación fixo o mestrado e despois comezou coa tese marchando un ano ó CERN. Doutorouse en Física Nuclear e agora traballa alí como Investigadora post doutoral no Grupo de Física de Altas Enerxías. 

Toda esta traxectoria, valeulle para ser premiada no 2020 como mellor científica galega menor de 30 anos. 

Explicounos como funciona o Centro Acelerador de Partículas, que é a máquina máis grande construída polo ser humano, deunos datos tan curiosos como que o túnel do acelerador está situado a 100 metros de profundidade e que traballan coas temperaturas máis frías de toda a galaxia, a -271,3 ºC pero ademáis, tratou de que entenderamos a necesidade da antimateria nun mundo dominado pola materia.

María, que se dedica a facer investigación fundamental e non aplicada, contounos que o seu traballo permítelle estar en contacto diario con científcos e científicas colaboradores do CERN repartidos por máis de 80 países e que a información é compartida entre todos, o que supón unha grande vantaxe á hora de investigar.

Finalmente, María, que foi gran colaboradora como alumna en moitas Feiras da Ciencia, confesounos que ademais de investigar tamén lle gusta divulgar para achegar a ciencia ó público e alentou ó noso alumnado a estudar o que lles guste e a non ter medo a enfrentarse a novos retos. No seguinte enlace, podedes vela (https://youtu.be/c1jlYEiWpdg) e dende o IES de Ribadeo, queremos darlle a noraboa e mandámoslle un saúdo cariñoso.


  (01/06/2021): OS APELIDOS GALEGOS. 


Ana Isabel Boullón Agrelo pronunciou unha charla titulada “Os apelidos galegos”. A actividade enmárcase dentro do programa “A Ponte”, que pretende achegar a USC ós centros de ensino. 

O acto estaba previsto para o alumnado de 2º de BAC, pero debido ás circunstancias relacionadas coa COVID houbo que pospoñelo e reorientalo ó alumnado de 1º de BAC. 

Ana Boullón é Doutora en filoloxía galega e profesora titular do departamento de galego da USC. O seu ámbito de investigación céntrase sobre todo na onomástica, na edición de textos e na lexicografía. Forma parte de varios colectivos e institucións: Instituto da Lingua Galega (ILG), Asociación Galega de Onomástica (AGON), etc. Recentemente foi nomeada membro de número da Real Academia Galega (RAG), da que xa é correspondente Na súa intervención, despois de referirse ós estudos da USC relacionados co seu ámbito, explicou a historia da creación dos apelidos e centrouse nalgúns propios da zona de Ribadeo. Como autoridade destacada tamén no ámbito da toponimia, rematou aludindo á polémica sobre a denominación da ría, defendendo, de xeito moi documentado, por que a Ría de Ribadeo debe seguir mantendo a súa denominación actual. A actividade organizárona, en colaboración, o Departamento de Orientación, o Departamento de Galego e o Equipo de Dinamización Lingüística.

 LAURA CALAZA, “unha matemática falando dedialectoloxía galega



A cuarta muller investigadora coa que contamos na XXVI Feira da Ciencia e da Cultura foi Laura Calaza. Estudou o bacharelato en Vilalba e despois marchou a Santiago, onde se licenciou en Matemáticas na USC coa especialidade en Estatística e Investigación Operativa. Completou a súa formación tamén na USC cun Máster en Técnicas Estatísticas e é membro activo da Real Sociedade Matemática Española pero dende 2015, esta muller matemática tamén forma parte do Instituto da Lingua Galega e participa nos proxectos que se desenvolven dentro da Rede de Investigación de Tecnoloxías e Análise de Datos Lingüísticos (TecAnDaLi).

Agora traballa no Centro de Formación do Profesorado de Lugo, na extensiónde Burela motivo polo cal é a nosa Asesora TIC e axúdanos e oriéntanos cos Plans de Formación que facemos cada curso. Impartiu para nós dúas charlas, a primeira titulada “O debate do X” para alumnado de 3º ESO e a segunda “Dime como falas e direiche de onde eres”. 

En principio pode sorprender unha matemática falando de dialectoloxía, pero é que realmente esa fronteria que ás veces pensamos que existe entre as ciencias e as letras, non é tal. Están moito máis ligadas do que podemos imaxinar e Laura demostróunolo sobradamente. 

Rematou ambas sesións permitíndolle ó alumnado empregar o teléfono para facer un “Mentimeter”. Debían describir cunha palabra a XXVI Feira da Ciencia e da Cultura. Para boa parte do alumnado resultou interesante, divertida e sorprendente. Alegrámonos de que tódalas actividades foran proveitosas eagradecémoslle a Laura o tempo que nos dedicou e o agasallo de papiroflexia feito por ella. Xa o collemos como idea para o vindieiro curso.

 Visitas Virtuais aos Museos Científicos Coruñeses.

Na XXVI Feira da Ciencia e da Cultura, boa parte do alumnado do IES de Ribadeo Dionisio Gamallo tivo a oportunidade de visitar os museos científicos coruñeses.

O Departamento de Bioloxía, que foi o encargado da actividade, seleccionou para o alumnado de 1º ESO a visita á Sala Nautilus do Aquarium Finisterrae. Trátase da sala máis espectacular do acuario, unha gran piscina de 4,4 millóns de litros de auga onde nada os maiores peixes do Atlántico. Puideron ver meros, douradas, os grandes bancos de xardas e de xurelos e, por suposto, as quenllas, entre as que destaca Gastón, un Tiburón Toro macho de 2,5 metros de longo e 120 kg de peso.

O alumnado de 2º ESO visitou a exposición "Puro Swing" na Casa das Ciencias centrado na explicación dos experimentos pendulares de Galielo e Foucault que cambiaron a historia da ciencia, no segredo do botafumeiro mirar como a gravidade fai debuxos xeométricos e aprender a maxia con péndulos acoplados. 

Finalmente, na Domus, eliximos para 3º ESO a "Disección en directo do ollo" e para 1º de Bacharelato, a "Disección en directo dunha flor", ambas acompañadas de xogos interactivos coa aula.

Todas resultaron de interese e o alumnado mostrouse participativo. Nun curso condicionado pola pandemia e o protocolo anticovid, que fixo imposible a realización de prácticas de laboratorio, dende o IES de Ribadeo queremos agradecerlle aos Museos Científicos Coruñeses a súa colaboración.

 

 Visita vitual ós xacementos de Atapuerca na XXVI Feira da Ciencia e da Cultura ribadense

Ribadeo, 8 de xuño, 2021. Case para rematar a XXVI Feira da Ciencia e da Cultura ribadense, o alumnado de 4º ESO tivo a oportunidade de facer unha visita virtual ós Xacementos de Atapuerca en Burgos. Baixo o título “La trinchera del ferrocarril, en busca de nuestro origen” fomos recorrendo unha zona calcaria que inclúe xacementos tan importantes como A sima do elefante, A galería ou a gran Dolina. Explicáronnos que se trata da maior concentración de restos humanos da península e que alí se atoparon restos do antepasado máis antigo de Europa, o Homo antecessor, un homínido que chegou dende Africa e que é a última especie común entre os Homo neanderthalensis e os Homo sapiens. Non cabe dúbida de que foi unha actividade moi interesante e unha boa lección de evolución humana. Puidemos observar dende restos de mamíferos ata ferramentas de sílex pasando por restos humanos tan famosos coma o cránio número 5, coñecido popularmente como Miguelón que é o cranio de Homo heidelbergensis mellor conservado do mundo e recibe ese nome en honor a Miguel Indurain pois foi descuberto cando Miguel acababa de gañar o segundo Tour de Francia.

Tan só queda para os vindeiros días rematar algúns percorridos botánicos polo xardín que tiveron que ser aprazados pola chuvia e dende o IES de Ribadeo agradecen a colaboración do Museo de Atapuerca.

  

2021/06/10

Hoxe, eclipse de Sol

   En Ribadeo, o máximo da eclipse será ás 11:45, hora oficial, comezando ás 10:55 de forma practicamente inobservable. E, dun xeito aproximado, poderá verse así (no máximo):

   Hai que ter en conta que, de poder velo, o brilo resalta sobre a escuridade, co que a apariencia da parte eclipsada (cousa dun 15 %) será aínda menor.

   Esta é unha nota breve. E, o primeiro, lembrar mirar o Sol con protección ou de xeito indirecto, a unha proxección del. No blog hai diversos sitios onde especifiquei como facer par observar unha eclipse.

   Nestas terras só será parcial, mentres noutros lugares poderá chegarse a ver como anular, é dicir, como un anel luminoso arredor dun centro escuro, a sombra que proxectará a Lúa sobre o seu centro. Pola nosa posición, a Lúa quedará descentrada en relación ó Sol, observándose só que tapa un pouco unha beira. Claro está, só será visible se as nubes o permiten, e a diminución de luz non será abondante, polo que, de non permitilo, pasará inadvertido.

   E, para saber máis sobre a eclipse de hoxe, unha páxina que está abondo ben é https://www.tiempo.com/ram/10-de-junio-de-2021-eclipse-anular-de-sol_amp.html, e un libriño libre de referenza sobre as eclipses pode ser este: https://www.iac.es/system/files/documents/2019-09/eclipses.pdf

   A máis, claro, dos documentos no blog sobre eclipses ou na Galipedia...

2021/06/01

XXVI Feira da Ciencia (e da Cultura!)

   Onte recibín o cartel da nova feira da Ciencia do IES de Ribadeo Dionisio Gamallo. Unha feira diferente nun ano no que o coronavirus aínda segue como pandemia.

   Xa tiveron lugar algunhas actividades. Esta mañá, María Vieites Díaz, Ribadense no CERN, falou cobre as experiencias que se están a levar a cabo no acelerador de partículas máis potente do mundo, mentres onte Sonia Villapol falou de Covid e danos neurolóxicos. E segue, que está a comezar!

 

2021/05/31

Flor de lúa. Eclipse nas antípodas

A Lúa chea, xoves, dende Ribadeo. Foto de Suso Fernández.

   Na madrugada do xoves houbo unha eclipse de Lúa. Viuse dende Norteamérica a Australia e dende o sudeste asiático á Arxentina. Ademáis, foi unha Lúa grande, unha 'superlúa'. Pódese repasar a eclipse en moitos lugares, como aquí.


   Mentres, atopei unha necesidade de explicar algunhas cousas sobre a eclipse. Para comezar, nalgúns lugares anunciábase como un 'evento astronómico dobre, eclipse lunar e superluna'. Unha eclipse de Lúa prodúcese cando a Terra interponse entre a Lúa e o Sol, proxectando a súa sombra sobre ela. Como a Terra é dun diámetro aproximado dobre nque a Lúa, a sombra é maior que o que ocupa a Lúa, co que (ó contrario do que ocorre na eclipse de Sol) o noso satélite queda oculto completamente un bo rato, mentres transita pola sombra da Terra. Mentres, a Terra vai xirando e a eclipse pódese ver dende diferentes lugares do noso planeta. No caso da eclipse de Sol, ó ser semellantes o tamaño aparente da Lúa e o do Sol vistos dende a Terra (os cocientes de diámetro do astro / distancia á Terra son semellantes), no caso de haber eclipse total, é dunha duración case instantánea no máximo, a Lúa tapa malamente ó Sol. Ademáis, en ambos eclipses daríase o caso da Lúa nova perfecta (eclipse de Sol) e Lúa chea perfecta (eclipse de Lúa), que non poden ser vistas precismente deido ás interposicións necesarias para que se dera esa perfección, debido ás eclipses.

   A cualificación de 'Superlúa' (a máis de ser unha esaxeración por non ser tanta a diferenza posible), indica que a Lúavese dun tamaño grande en relación a outras ocasións. Iso indica que está máis achegada á Terra, que está no punto da súa órbita, que é elíptica, máis próximo ó noso planeta, no perixeo (literalmente, 'achegada á Terra'). A Lúa móvese de xeito que o centro da Terra e o da Lúa están a una distancia entre 356 400 km e 406 700 km, co que nos momentos no que está máis próxima, vese cunha superficie cousa dun 30% maior que cando está mais afastada. Asemade, ó estar máis achegada, tamén chega maior cantidade de luz en proporcion semellante, e os efectos das mareas vivas son notados cunha variación de intensidade asemade semellante.

   Nas eclipses, a luz que lle chega á Lúa está refractada e filtrada a traverso da atmosfera terrestre. E, o mesmo que pasa nos amenceres e atardeceres, a atmosfera e as partículas dispersas nela fan que a luz de cores vermellas teña máis dificultade a torcerse que a de cores azulados, co que estas últimas cores saen dispersadas en todas as direccións, mentres os tonos vermellos son os que menos se torcen e chegan á Lúa, que aparece avermellada por ese efecto (chamado 'efecto Tyndall')

2021/05/21

Premio a unha empresa española pola súa idea para axudar a colonizar outros mundos

    Remato de ver que Malt, un grupo activo en biomedicina e aplicacións espaciais, foi elixido por Metalysis, a empresa metalúrxica do Reino Unido que en contacto coa ESA, a Axencia espacial Europea, propuxeron o premio, Metalysis–ESA Grand Challenge.

   Premio que ten varias fases, e que nesta primeira suuxo para o grupo Malt 50 000 €.

   Malt está composto por científicos e enxeñeiros con experiencia en solucións espectroscópicas para aplicacións como biomedicina, herdanza e espaciais. Teñen participado no desenvolvemento dos espectrómetros Raman e LIBS para aplicacións no espazo como RLS para a ESA (ExoMars) ou a SuperCam da misón da NASA para Marte.

https://www.esa.int/About_Us/Business_with_ESA/Metalysis_ESA_Grand_Challenge_team_Malt_wins_first_phase

O equipo Malt


2021/05/11

Dous carteis ilustrativos sobre a química e o teu gusto

    Recollo no blog os dous últimos carteis (non os últimos editados) que me chegaron dun sitio que os pon con lic. Creative Commons. Todos son relativos a compostos ou procesos, ou substancias nas que intervén a química. O sitio, https://www.compoundchem.com/, ten moreas de carteis ilustrando moitos aspectos de custións coas que nos relacionamos a diario. Altamente recomendable. Iso si: en inglés.




2021/04/24

Unha nova volta ás Feiras de Ciencia

 

   A wiki As feiras de ciencia na Galiza ten un novo enderezo.

   Esta wiki comezou e desenvolveuse en wikispaces, coa ligazón http://feirasdeciencia.wikispaces.com Ó ser cerrado wikispaces en 2018, a Biblioteca Nacional de España fixo unha copia dela, ó considerala de interese público. Pola miña parte, comecei a traladala de xeito moi lento a mywikis, no enderezo https://feirasdeciencia.mywikis.net Na primavera de 2021, mywikis actualiza o seu epazo, pasando a estar na actualidade aloxada como https://feirasdeciencia.mywikis.wiki, coa páxina principal en https://feirasdeciencia.mywikis.wiki/wiiki/Portada (Portada), onde seguirá a ser mantida como vaia podendo

   Así, pois, recollendo o dito nunha entrada anterior, 'A wiki das Feiras de Ciencia, descargabe de Internet Archive', en diferentes versións as feiras de ciencia na Galiza poden ser consultadas en diversos lugares...

2021/04/13

Halo en Ribadeo

   Onte pola tarde, a eso das 18 horas formouse un halo arredor do Sol, facilitado polas nubes altas (cirros), tenues e frías, de cristais de xeo. Foi abondo longo, cunha duración de cousa dunha hora. Non é un fenómeno rarísimo, pero tampouco moi frecuente o ver unha especie de arco da vella arredor do Sol, cos tonos vermellos pola parte interior e os azuis pola exterior dunha circunferencia que se abre ós nosos ollos un ángulo duns 22º arredor da estrela. Deixo fotos de Goyi Gómez e miñas para ter a testemuña de como se vía a cousa onte. Neste caso non se formou un parhelio, e a primeira foto parece como co Sol descentrado, pero é un efecto da cámara, como se pode ver nas outras.

   Importante: as fotos están sen retocar!









2021/04/11

Feira da ciencia

   Hoxe hai dous anos, estaba facendo un recorrido pola última feria da ciencia de Ribadeo ante pandemia (apuntes da feira, aquí). Queden as fotos de abaixo como testemuña parcial do que hoxe xa se poden chamar 'aqueles tempos' das Feiras de ciencia no IES de Ribadeo Dionisio Gamallo ou antes, no IES Porta da Auga. Non cito ós autores e autoras porque non aparecen tampouco todos os traballos. tanpouco faigo máis comentarios, que a bon seguro, non farían xustiza a moitos dos traballos expostos. A feira foi organizada por Mª Jesús (Susi) Besteiro:

























El Tiempo en Ribadeo - Predicción a 7 días y condiciones actuales.