A duración do día

    Agora que nos achegamos ós días máis curtos do ano, un amigo díxome algo así como que o día de Santa Lucía era o día máis curto do ano, pois así constaba no refrán 'Pola santa Lucía mengua a noite e medra o día'. Fíxenlle unha aclaración e expliqueille que non, que o motivo do refrán era outro, por máis que estivera relacionado. Con esta entrada pretendo facer esa mesma aclaración engadindo algún gráfico.

    Para evitar o contido máis farragoso, non poño as táboas que dan orixe ós gráficos, senón só estes.

    O caso é que todos nos podemos decatar que no hemisferio norte, poñamos, en Galicia, en Ribadeo, os días con máis horas de luz, os 'días máis longos', agrúpanse en torno á primavera e verán, e os que teñen menos horas de luz, en torno ó outono e inverno. Se indagamos un pouco máis, veremos que os que teñen máis horas de luz andan arredor do 21 de xuño, no solsticio de verán, época na que o ángulo que forma a liña Terra-Sol coa liña centro da Terra-Polo norte terrestre (é dicir, a 'parte de arriba do eixe terrestre') é menor. Iso implica que durante eses días non só o Sol ilumina un punto da parte norte terrestre durante máis parte da súa traxectoria de xiro diario (é dicir, durante máis tempo), senón que ademáis, o Sol chega a unha altura maior no ceo.

    Visto o anterior, o tema está claro: os días con maior duración da luz sobre un punto son os que está arredor do solsticio de verán, no hemisferio norte o 21 de xuño (ou 20, segundo como coincida o calendario e bisiestos), que é o máis duración da luminosidade. O día no que máis dura a noite é o do solsticio de inverno, que no hemisferio norte acae o 21 de decembro (algúns anos, o 22, polo mesmo motivo que pode variar o solsticio de verán). Naturalmente, no hemisferio sur, as datas intercámbianse.

    Mais o refrán sobre a Santa Lucía, festexada o 13 de decembro, non debe interpretarse como que medra o número de horas de sol no ceo, senón que indica que, a partir dese día (de xeito aproximado, o mesmo que ocorre coas datas dos solsticios) os anoiteceres vanse retrasando.

    Entón, como se entende que a partir de Santa Lucía se faga de noite cada vez máis tarde, pero que o día siga minguando? Pois porque os amenceres seguen a ser máis tardíos ata os arredores do 3 de xaneiro. Algo semellante pasa cos días máis longos. Iso ocorre porque 'as 12' do reloxo non indican 'as 12' hora solar, por ir a Terra na súa rotación a unha velocidade diferente en diferentes momentos do ano. Así, as 13:23, 13:27 e 13:34 marcaron o momento do día co sol máis alto no ceo nun mesmo lugar os días 13 de decembro (Sta. Lucía), 21 de decembro, solsticio de inverno, e 3 de xaneiro, o día no que amenceu máis tarde nese inverno 2019/20 nese lugar de Galicia. O desfase da hora legal coa hora solar en Galicia, de cousa de hora e media en inverno e dúas horas e media no verán, é o que explica que haxa unha petición de cambio de hora para facer un axuste entre ambas horas máis acaído.

    Primeiro, un vídeo:

     A 'distancia entre mans' anterior, a duración da luz diaria, ven representada nas seguintes gráficas, sempre considerando a orixe do día na parte inferior da gráfica e o fin na parte superior (na parte esquerda vese a escala en fracción de día transcorrida e na dereita a escala en horas), e, a medida que se despraza a gráfica cara á dereita, representando un día máis avanzado no ano: 

    Xa a ollo nu nótase a maior amplitude entre orto (azul) e ocaso (vermello) do Sol, o amencer e o anoitecer, nos días centrais do ano. Nembargantes, as liñas correspondentes á saída do Sol e a súa posta non son simétricas, senón que teñen un pequeno desprazamento, que corresponde cun retardo ou adianto do Sol, que se manifesta de xeito lóxico tamén no momento no que o Sol acada o punto máis alto no ceo, que varía ó longo do ano (todo elo debido á variación da velocidade de xiro terrestre arredor do Sol ó conservarse o momento angular variando a distancia ó Sol na súa órbita).

    O caso é que se observa que o momento de amencer máis cedo é uns días antes do momento no que anoitece máis tarde, estando o día de maior duración de luz entre ambos momentos. O inverso sucede no inverno, cando o día de Santa Lucía, o día no que a noite comeza antes 'polo reloxo', é anterior ó día no que o Sol sae máis tarde, quedano o solsticio de inverno, que sinala o día con menos duración de horas de luz, entre ambos:

    Os solsticios son sinalados nas gráficas coas liñas longas, mentres as máis curtas representan os amenceres -ou anoiteceres- máis temperás -ou máis tardíos-.

    Unha gráfica complementria aclarando o sentido no que transcorren o día e o ano:

     E outra máis indicando en vermello o tempo de luz, e o tempo de noite en azul ou gris, segundo que sexa antes do amencer ou despois do anoitecer, dentro das vintecatro horas da xornada.

Sen luz e con frío? Inverno

Mira ó ceo. Ben, en Galicia está boa parte do tempo con nubes, pero aínda así pódese apreciar algo de xeito claro: o Sol sae despois e pónse antes no inverno, hai menos horas de luz, e quence menos. Hai moita xente que a causa dese quencer menos, pensa que o Sol está máis lonxe no inverno, cando en realidade no inverno (boreal, o que corresponde a Galicia), o Sol está máis próximo á Terra. Pero a diferenza de proximidade é pouca, polo que ten máis importancia outro efecto: a inclinación da Terra respecto do Sol.
Coincide que o eixe de xiro da Terra está inclinado respecto ó plano que descrebe a oŕbita terrestre, e no verán (boreal ou austral o que corresponda á latitude na que se esteña), esa inclinación fai que o Sol chegue máis alto no ceo e ilumine durante máis tempo, polo que quence máis tempo e ademáis, a capa de atmosfera que ten que atravesar ata chegar ó chan, de media, é menor (atravésaa máis perpendicularmente), co que chega maior porcentaxe de enerxía á superficie terrestre, e fai que a terra quenza máis. No invero sucede o contrario, e fai máis frío .. e menos luz.

A temperie ribadense no 2012 (II)

(1ª parte)(3ª parte)

3.Choiva

Continuando coa recollida de datos da estación meteorolóxica da Pedro Murias, atopámonos con que a serie fiable de choiva ten asemade unha lonxitude menor do conxunto total da datos recollidos, abranguendo igual que no caso de temperaturas, dende o 2003. Aínda así, con datos incompletos de 2001 e 2002, ditos anos están incluídos nas gráficas seguintes.

En termos xerais, podemos dicir que as choivas deste ano aínda se apartan do réxime medio, mais é normal que haxa desviacións nunha ou noutra época.

3.1. Choiva media.

A táboa cos datos recollidos é a que aparece á beira (tab1). Nela xuntei o resume de datos referentes a choiva.

Na primeira liña baixo os anos, aparece o total choiva caída 2001-2012 (a ter en conta que os datos de 2001 e 2002, como dixen, son incompletos, co que o total sería maior). Na última ringleira, aparece a media diaria de litros por cada metro cadrado caída ó longo do mes correspondente.

3.2. Choiva media anual.

Represéntase (gráfico 1) o dato do promedio de choiva acumulada para cada día do ano, numerados e con divisións no gráfico que agrupan de xeito aproximado dous meses. Ista representación da media de choiva acumulada ó longo dun ano para un día dado é unha gráfica que sorprende ó facela pola súa limpeza. Vese que a cantidade de choiva caída vaise incrementando lóxicamente, pero distínguense zonas de máis precipitación e zonas de menos. 

Se se divide a gráfica por tramos, pódese observar que ata o día 160 aproximadamente (10 de xuño), o réxime de choivas é prácticamente constante, pouco maior de 2,5 L/m² e día. De aí ata aproximadamente o comezo astronómico do outono (21 de setembro), é dicir, prácticamente o período de verán, o réxime baixa a súa media, pasando a pouquiño máis de 1 L/m² e día de xeito uniforme. De aí e ata comezo de decembro (pouco máis de dous meses, o comezo do outono), de novo volve a producirse unha uniformidade de choiva, pero esta vez en maior cantidade, sobrepasando os 4 L/m² e día. O mes de decembro volta a ter un réxime de choiva semellante ó de comezos de ano.

O gráfico 2 representa un desglose de datos ano por ano, seguindo a táboa, onde se pode observar que no 2006 (1300 L/m²) choveu máis do doble que no 2004 (600 L/m²), e que o ano 2012, a liña máis grosa, é o terceiro máis seco do que levamos de século, sendo tanto o seu inverno como o seu verán as estacións máis secas, rematando ambas sendo o ano máis seco ata dito momento. Unha nota: para comparalo cos outros dous gráficos que represetan a acumulación de choiva, hai que ter en conta que a escala vertical é diferente neste caso, sendo a parte alta 1 400 L/m2 neste caso, fronte a 1 000 L/m2 nos outros dous.

O gráfico 3 (que se corresponde coa liña grosa do gráfico 2), correspondente á choiva que se foi acumulando durante o 2012, pode compararse co gráfico 1, correspondente coa media anual. En dita comparación, obsérvase que as choivas da primavera o inverno e foron medias, por contra das escasas do inverno e o outono.

3.3.Choiva media mensual.

O Gráfico 4 complementa ó anterior, representando a choiva caída cada día do pasado ano. Os picos corresponden na gráfica anterior cos momentos da liña máis inclinada, recollendo cada un dos tres días máis chuviosos uns 30 L/m²

O gráfico 5 corresponden á media de choiva diaria considerada mes a mes durante 2012, podendo poñerse en relación cos gráficos 3 e 4. O Gráfico 6 represetna os mesmos datos que o 5, pero indica á vista de xeito máis doado que a choiva acumúlase nos meses de outono, e que as diferenzas intermensuais son abondo bruscas, correspondendo coas diversas épocas do ano, ó contrario do que pasaba co gráfico semellante de temperaturas, que tiña unha evolución suave.

Meteoroloxía en Ribadeo no 2022: 1.1.Temperaturas máximas e mínimas

Meteoroloxía en Ribadeo no 2022: 1.1.Temperaturas máximas e mínimas

      As temperaturas medias ás veces non son as mellores representacións da temperatura pola acomodación que representan ás crenzas asentadas de tipo subxectivo, ou ben, ao contrario, por axustar a 'unha media demasiado media' enmascarando outras características. De aí o uso das temperaturas máximas e mínimas, entre outras posibilidades.

    Comezando polos días con altas temperaturas, vemos que os datos confirman ano tras ano a tendencia a que as temperatuas sexan cada vez máis altas: cada ano hai, por termo medio, máis días que sobrepasan unha determinada temperatura. Dende hai máis dunha década elixín como referenza 25 ºC, por ser -daquela- 11 ºC máis alta que a media (arredor dos 14 ºC), e estar máis do 90 % dos días sen superar eses 11 ºC máis ca media nin baixar de 11 ºC por baixo dela. A gráfica a continuación amosa a tendencia: cada ano máis días o termómetro chega a superar os 25 ºC, e aínda aqueles que se quedan por baixo dos anteriores non soen baixar moito da media de número de días. Tanto é así que se fixo evidente pouco a pouco que a variación de 11 ºC por riba e por baixo dos 14 ºC estaba quedando descompensada. Así, collín para a representación tamén temperaturas superiores que permitiran ver que pasaba con outra perspectiva. No caso de temperaturas máximas, escollín para este segundo suposto 30 ºC, alzando as espectativas a temperaturas máis altas, se ben polo momento os días que se sobrepasa esa temperatura son escasos, non tendo unha consistencia estatística.

    A liña de tendencia é clara. No que respecta ás máximas, o número de días nos que se esperaba acadar 25 ºC ou máis pasou de 9 no 2001 a máis de 14 neste 2022, é dicir, aumentou máis dun 50 %, e foi superado pola realidade dos 19 días datados. E, se miramos o número de días nos que se esperaba acadar 30 ºC ou máis, pasou na práctica de 0 a máis de un, se ben neste caso os días que devolven os datos de 2022 foron de novo 0.

    En relación ás temperaturas mínimas, a cousa transcorres máis ou menos parella: unha ollada á gráfica deixa ás claras que a tendencia é a que desaparezan en Ribadeo os días nos que nalgún momento se baixa de 3 ºC, se ben a tendencia da curva era máis pronunciada hai uns anos ca hoxe, cun axuste de R² que vai mellorando en xeral pero non este ano, que co aumento de días sáese da tendencia e fai que se rebaixe o R²de 0,46 do 2021 a 0,41 no 2022.

    Poño a continuación unha gráfica rara, que encaixa na tendencia pero con anomalías. Tendo en conta que tanto en 2001 como en 2002 unha certa porcentaxe de días de inverno non houbo medicións válidas, tanto a gráfica que representa o número de días con temperaturas menores de 3 ºC como a de 6 ºC deberan ter máis inclinación da que aparece. Mais o curioso é que nos anos 2015-2019 case tódolos días que a temperatura baixou de 6 ºC tamén o fixo baixando de 3 ºC, a diferencia do resto da serie, onde os números pultiplícanse no caso de temperaturas menores de 6 ºC.

    Unha gráfica nova para este ano: a que especifica as medias das temperaturas media, máxima e mínima diarias, do día 1 ó 365 (366 en anos bisiestos). A pesar dos dentes de serra que presenten, sinal de que aínda é aconsellable esperar abondos anos para unha regularidade adecuada, pódese intuír que as diferenzas de temperatura intradía son maiores a finais do verán e d inverno, e as temperaturas máis regulares na primavera, e menos no final de outono e no inverno.

 

E chegou o inverno (e o día máis curto en horas de Sol sobre o horizonte)

    Astronomicamente falando, hoxe chega o inverno. O día hoxe durará, en Ribadeo, 8h 55 min entre a saída e a posta do Sol. Collo unha publicación do observatorio astronómico de Madrid para unha información 'oficial':

"

@RObsMadrid.Hoxe ás 16:59 hora peninsular [hora legal] comeza o inverno no hemisferio norte e o verán no sur. Durará pouco menos de 89 días e será a máis curta do ano por coincidir coa maior aproximación da Terra ó Sol e polo tanto co movemento máis rápido na súa órbita

"

O día nace, non se fai

De súpeto, sae o sol e elévase a temperatura. O orto é algo máis que unha palabra indicativa. É unha realidade que se deixa sentir máis do que pode arecer a primeira vista, isto é, pola luz direta que nos chega do astro rei.
As gráficas a continuación están feitas a partir dos datos dezminutais da estación meteorolóxica da granxa Escola Pedro Murias, en Ribadeo. As datas que se recolleron son da primeira parte do ano, ata o 21 de marzo, e alí pódense observar xa varias cousas relacionadas coa temperatura.
A primeira, á vista da media deses primeiros 80 días que corresponden ó inverno 2012, que a temperatura medra abondo máis rápido ó sair o Sol que despois baixa ó poñerse. Corresponde co quencemento rápido dunha capa superficial e a radiación de calor que vai diminuíndo coa temperatura, pero de xeito tan lento que case é unha recta. A variación de horario de posta e saída do Sol suaviza o efecto de inicio e fin do día.
Por outra banda, en Ribadeo o desfase entre hora solar e legal é de cousa de 1 hora e 27 minutos no inverno. É dicir, á 1 e 27 da tarde o Sol está no punto máis alto. Non obstante, apréciase na gráfica que o momento de máis temperatura ven sendo sobre as 2 e cuarto, é dicir, cun desfase entre temperatura máxima e máxima altura do Sol duns 45-50 minutos. Non s epode observar o mesmo coas mínimas, que s eproducen xusto antes da saída do Sol.

Se fraccionamos a gráfica por meses (segundo se especifica na lenda), as gráficas tremen máis polo menor número de datos, pero presentan máis exactitude nas variacións grandes de nacemento do día.

E así podemos sinalar de xeito preciso a hora do nacemento do día por termo medio en cada un dos períodos, como está sinalado na terceira gráfica, onde se pode observar mesmo que a variación de hora do orto é maior entre 0 - 30 días anteriores ó equinoccio os 30 - 60 que entre os 30 - 60 e 60 - 80. Asemade, o inicio da noite vése perfectamente que vai facéndose posterioremnte ó avanzar o ano pois a caída máis brusca do día suavízase claramente ó chegar a noite, retrasada dun a outro grupo de datos.

Hai que lembrar que as gtemperaturas son medias, aglutinando cousas como diferentes direccións do vento ou cobertura de nubes, que se se fixeran constar darían unha idea aínda máis nidia do comezo e final do día.

Sabemos que noite é a máis longa?

Ben, si, este ano xa sabemos que día é o máis curto no hemisferio norte: hoxe, 21 de decembro. Así o implica que ás 11:15 (UTC, equivalente á hora solar no meridiano de Greenwich) sexa o solsticio de inverno. Pero, e a noite máis longa?
Seguro que haberá quen esteña tentado a dicir que esta noite que ven, e nalgures acertará, pero non en todo o hemisferio norte.
?
Isto é así porque aqueles lugares que teñan as 12 hora solar antes das 11:15 UTC, van a ter a noite máis longa a anterior, mentres que os que as teñen despois, terán a noite máis longa despois...
Voltando ó tema, o 21 de decembre deste ano é o día máis curto? En serio? Ben, pasa algo semellante ó da noite máis longa, pero ó quedar case centrado o solsticio no medio do día UTC, só unha pequen aparte da superficie terrestre terá o día 20 como o máis longo.
En fin, cousas da inclinación da Terra. A explicación? Para unha explicación maior, antes coido que é convinte ter unhas cantas ideas de astronomía e de matemáticas ...

De calquera xeito, o solsticio de inverno está asociado a ritos pagáns e cristiáns, no que está incluído o Nadal. Así pois, que o medrar da luz a partir do solsticio ilumine a vosa vida cada vez mellor!

Participante no 'antroido da física/carnaval de la física' correspondente a decembro 2012, xestionado por High Ability Dimension.

Un ano de temperie en Ribadeo 2016. III.-Vento

*A serie 'un ano de temperie en Ribadeo 2016' consta de de parte I.-Temperaturas, parte II.-Chuvia e parte III.-Vento*

'Só nos lembramos do vento cando ventea'. É entón cando rememoramos dalgún día especial con vento veloz que causou destrozos. E maldicimos cando saímos á rúa e o vento non nos deixa usar paraugas, facilitando que nos mollemos despois de ter dobrado e inutilizado o que estabamos a usar.
Hai máis características da temperie que son medidas puntualmente nas estacións meteorolóxicas como compoñentes climáticas, mesmo como causantes dos fenómenos máis sentidos (como sucede coa presión atmosférica). mais con esta terceira parte dou por rematada a análise correspondente ó ano pasado.
A rpimeira gráfica presenta o vento acumulado cada ano dende comezos de século, medido en km recorridos. Pódese observar que o ano pasado tivo vento abondo no inverno, primeira parte do ano, mais logo ralentizou, rematando cunha media máis ben baixa. Como curiosidade, os 84 228 km recorridos polo vento en Ribadeo no 2016  (case un 20% menos que en 2008, con máis de 101 000 km recorridos, e o que recorre a Terra en 3/4 de hora) representan 230 km diarios, case 10 km á hora de media (2,7 m·s^-1).

A táboa indica os resultados finais (acumulados) do vento ó longo de cada ano, e a media diaria ó longo do século:

As dúas gráficas seguintes expresan os mesmo datos en diferentes unidades, m/s e km/h, a velocidade media do vento en cada ano. A tendencia é a aumentar lixeiramente, correspondente co aumento de temperaturas, que indica unha maior enerxía na atmosfera (aínda que como xa dixen, este ano non tivera unha velocidade media grande).

O vento diario por meses, acumulado no século, indica que os meses nos que é máis veloz son os do inverno, e nos que e menos veloz, os de verán, volvendo a repetirse unha certa simetría como no caso das temperaturas, se ben nesta ocasión, máis imprefecta.

Agráfica a continuación presenta os mesmo datos que a anterior en formato diferente para visualizalos mellor:

A última gráfica presenta o vento por semanas, con altibaixos que lembran á gráfica semanal de chuvia, se ben con menores variacións.

Como resume das tres partes, , algo obvio: Ribadeo disfruta dun clima temperado, chuvioso, sen grandes variacións. Vivimos nun sitio de clima agradable.

Meteoroloxía en Ribadeo no 2021: vento

     O ano que rematou non foi especialmente ventoso. Aínda así superou a media do que vai de século, como pode aprezarse nas táboas a continuación:

    A distribución de vento no ano seguiu imitando a distribución media: máis vento no outono e inverno, menos no verán.

    Así, pode observarse que non houbo cambios aprezables na distrribución semanal en relación a anos anteriores:

    Confírmase así a tendencia mensual, como se pode observar nas dúas gráficas seguintes:

    Nesta última aprézase moi ben que de xuño a setembro é a tempada de calmas, mentres de novembro a marzo é a tempada de ventos (cousa de un 50% máis de vento diario).

    En canto á tendencia ó longo do século, a pesar de o ano pasado non foi ventoso, a liña segue ascendendo, tendo unha fiabilidade (R²) aínda baixa, pero tamén en ascenso.

    As dúas gráficas seguintes son complementarias das anteriores. Xusto abaixo, vemos a evolución do número de días con vento de máis de 20 m/s e a recta de axuste, observando como nos extremos, a liña de datos está máis alta que a recta, indicando que a tendencia é a aumentar o número de días ventosos, se ben o aumento observado é moi lento.

    A última gráfica incide no xa dito: o recorrido do vento ó longo do ano aumenta máis rápido (máis inclinación da liña) no inverno e no outono, e máis lento (menor inclinación) en primavera e, sobre todo, verán.

 

Unha visita ás estrelas

O pasado fin de semana, un grupo de 30 alumnos do IES Porta da Auga, coa materia de Ciencias para o Mundo Contemporáneo, e eu, subimos á Casa da ría de Ribadeo, en Santa Cruz, para realizar unha exploración do ceo nouturno.
Fixemos un repaso das características principais dos telescopios existentes na cúpula e dos rudimentos de orientación no ceo nouturno.
Despois de ver a constelación de Leo sobre Castropol, cara o Norte aprenderon a distinguir a Osa Maior, e dela, saltar á estrela Polar e atopar Cassiopea. A partir desta constelación, e pola Via Láctea, pasamos ó grupo principal de estrelas do noso sur celeste invernal, o hexágono de inverno, centrado en Betelgeuse, na constelación de Orión. Como punto de referencia, Sirio, a estrela máis brilante da noite, e aliñada coas Tres Marías, foron quen de atopar Aldebarán en Tauro e o grupo das Pléiades, empregado como calibrador de agudeza visual. Despois repasaron outras estrelas da zona: Capella no Cocheiro, Castor e Polux en Xéminis, Proción no Can Menor e Rigel en Orión, así como a nebulosa desta última constelación. Igualmente, descubriron a mitoloxía que
involucra ás constelacións de Orión, Tauro e os Cans Maior e Menor.
A visita rematou pasada a medianoite.

Volta 'o tempo', pasado o Sol por riba do ecuador

Si, está prevista hoxe de novo unha alerta. A temperie de Ribadeo incluirá hoxe nivel amarelo, vento forte, chuvia, e uns 7 ºC. É dicir, primavera astronómica con inverno meteorolóxico parello a iso que levamos catro meses coñecendo.
Mais o Sol xa se ve por riba do ecuador. Medímolo o pasado día 20 (equinoccio de primavera a media tarde, 16:57 UTC), como deixa patente a seguinte nota de prensa enviada xa hai uns días:
"

Medindo a Terra

 Onte, xoves 20 de marzo, foi o equinoccio de primavera. No IES de Ribadeo Dionisio Gamallo aproveitouse a soleada mañá para facer medicións. Tres grupos de alumnos voluntarios empregaron varias horas e os seus respectivos gnomon para obter o tamaño da sombra mínima a mediodía dun vástago vertical. A inclinación con se vio o Sol no momento de mínima sombra o día con igual duración da parte nouturna e diurna, como onte xoves, corresponde á nosa latitude. Así, a media dos resultados dos tres grupos de alumnos de 1º de bacharel apuntou a 43,28º, unha posición que na realidade está lixeiramente ó sur de Ribadeo. Na mesma medición tamén se comprobou o desfase entre a hora legal e a hora solar, correspondendo onte as 12 hora solar coa unha e media algo pasada en hora legal, o que levou a lembrar o desfase horario de Galicia co actual sistema de horario legal a nivel do estado.

O anterior non deixaría de ser máis ca unha curiosidade para mellorar os coñecementos dos alumnos se as medicións non foran confrontadas coas doutros catro centros, do case viciño IES Galileo Galilei de Navia ós de Manilva (Málaga), Villaviciosa de Córdoba e Oliva de la Frontera (Badaxoz). A confrontación de datos entre os IES permite calcular o radio da Terra ou a súa circunferencia, o que se está a facer, obtendo cos datos xa tratados (faltan aínda datos de tratar) unha pequena desviación en relación á medida aceptada de 6 370 km de radio. O método seguido, usado por primeira vez por Eratóstenes, estúdase na teoría de ciencias, pero raramente se comproba.

A experiencia, coordinada polo profesor extremeño Jesús M. Carballar, aglutinou a perto de cen alumnos do conxunto dos centros, e terá difusión, entre outros lugares, por parte da ‘Fundación Española para la Ciencia y la Tecnología’ (FECYT).

Estaba previsto que se continuara coa medición o día 21, corroborando e mellorando os datos do día anterior, pero a temperie da zona norte peninsular impediu facer as correspondentes medidas.

"
Embaixo deixo duas fotos das medicións, xunto á fachada sur do novo edificio do IES.

Meteoroloxía en Ribadeo no 2021: chuvia

     Seguindo coa meteoroloxía de 2021, despois das temperaturas, incluídas máximas e mínimas, e seguindo o mesmo esquema que o ano pasado, analizo de xeito somero os datos da chuvia caída na estación meteorolóxica Pedro Murias. 

    O pasado ano foi relativamente chuvioso, chegando a 1137 L/m² cando a media no que vai de século quedou en 986 L/m². Só 5 anos dos 19 considerados para a media (o primeiro a estación meteorolóxica non funcionou na súa totalidade) tiveron máis chuvia que 2021.

Táboa 4.1

    A táboa amosao dato correspondente ó resume anual como novidade, mais se se compara o resto coa táboa do ano pasado, as variacións nas medias son pequenas, como é lóxico por representar só pouco máis do 5 % do valor da auga caída no que vai de século.

Gráfica 4.2b

    En consecuencia co anterior, o gráfico de resume das medias de auga caída non se diferencia grande cousa do do ano pasado, teno o perfil de chuvia en Ribadeo unha zona de máis caída de auga no outono, e de menos no verán.

Gráfica 4.2a

    Fronte ó anterior, o ano pasado non variou moito o típico, se ben nótase algo que se ven acentuando dende anos atrás, a concentración de choiva en certos días e tempadas.

Gráfica 4.2c

    Resalto nesta gráfica os datos de 2021 e 2020 para amosar o diferente perfil, con 200 L/m² máis o ano pasado que hai dous anos,diferenza lograda basicamente nos meses de xaneiro-febreiro, moito máis chuviosos no 2021, e cun perfil moito menos suave que no 2020.

Gráfica 4.2d

    Como xa comentaba o ano pasado, a tendencia de chuvia parece ser a aumentar, aínda que de xeito polo momento tan tenue como pouco significativo estatísticamente [o coeficiente de x é pequeno, correspondente a un aumento de 3,47 (L/m²)/ano, e R². tamén e pequeno, correspondente a unha baixa representatividade do axuste da ecuación de tendencia]

Gráfica 4.3a

    A gráfica anterior e a seguinte corresponden de xeito moi aproximado, como xa comentei, á mesma distribución que anos anteriores, representando o máximo de chuvias no outono e no inverno, coa estación máis seca no verán.

Gráfica 4.3b

    En anos anteriores non fixera o desglose de chuvia de xeito semanal, que deixo abaixo e que pouco engade á distribución mensual, pois a información extra que podía haber tamén se ve emborrataxada por ser menos cantidade de datos por cada comuna, e polo tanto, maior posibilidade de variación estatística.

Gráfica 4.3c

    Unha curiosidade é a distribución da chuvia que cae ó longo dun día. De media, pódese ver na gráfica a continuación que non hai diferencia aprezable de chuvia caída a unhas ou outras horas: a curva é case recta.

Gráfica 4.4a

    O agrupamento da chuvia nuns poucos días, en contra dun réxime de chuvia máis uniforme como é tradicional, é algo que din se está a converter en tendencia, mais en Ribadeo, aínda que hai a percepción de episodios de fortes chuvias de xeito cada vez máis frecuente, as estatísticas polo momento non permiten asegurar dita tendencia. A iso veñen as seguintes gráficas:

Gráfica 4.4b

    A anterior indica que o número de días de choiva o ano pasado foi de 156, destacando só un ano por baixo neste século (2004) a pesar de ser un ano relativamente chuvioso. A media de días con chuvia no século é 11 días máis: 167 (case o 46 % dos días). Iso indicaría que a chuvia se concentra en menos días, mais a liña de tendencia indica máis ben unha leve suba do nḿero de días de chuvia ó ano. A gráfica a continuación, a concentración de días con máis de 25 L/m² de chuvia caída, tamén indica que houbo máis días con esa característica en 2021 que en anos anteriores, pero a liña de tendencia (ademais, cunha aproximación moi pobre, como indica o pequeno R²) volve a dicirnos que a tendencia é a que o número de ditos días se manteña ou diminúa. 

Gráfica 4.4c

Primavera

Dende as 11 e 28 minutos, hora legal na España peninsular, deste 20 de marzo de 2017, estamos na primavera. Hoxe o Sol estará por riba do horizonte máis tempo que por baixo (aínda que non o vexamos, como no caso de Ribadeo). No momento do cambio inverno-verán, a posición da Terra e o Sol era tal que a liña recta pasando dende o centro do Sol ó centro da Terra pasaba xusto polo ecuador.
(O punto vermello, posición aproximada de Ribadeo este anoitecer. O plano do debuxo é o formado pola liña Terra-Sol e o eixe de rotación da Terra)

O ano previo ... a algo (segundo a física)

En contacto co "antroido da física" (xaneiro 2011) e o seu blogue anfitrión este mes, 'curiosidades de la microbiología', segundo as normas do antroido da física.

Contas as crónicas que este será o penúltimo ano... Dende as sibilas (que hai que interpretar despois de ser elas mesmas interpretadoras), pasando polo calendario maia (que ó non facerlles falta máis, tiñan un contador numérico limitado) ou programas de simulación informática (con datos escollidos ad hoc) a Nostradamus (outro intérprete do futuro que é necesario reinterpretar), os modernos gurús do futuro interesado teñen previsto que 2012 sexa un ano de desastres para a humanidade (algúns ata os focalizan no 21 de decembro dese ano, facéndoo coincider cunha desas datas especiais na Terra, o solsticio de inverno), que poderían chegar á súa extinción ... dende un mero pasar un mal ano (algo que, en plena crise, non será difícl que se cumpra).
E, no fondo, o interese. Dende a venda dun cantos libros 'escatolóxicos' á promoción dunha película con numerosos efectos especiais, '2012', marcando o rumbo.
Hai que lembrar o rebumbio que se armou na 'cristiandade' cando se aproximou o ano 1 000, do que tamén se dicía que ía ser o fin do mundo (por iso de ser un número redondo nun calendario concreto, o seguido pola cristiandade), que quedou moi debilitado para o ano 2 000 (só co efecto y2k nos ordenadores), para ter unha imaxe do que pode significar un tal 'efecto'.
Hai poucos días tiven que ver de xeito obrigado un par de vídeos curtos sobre o tema, e logo puiden falar algo do que me parecía a min, comezando a falar de cousas que é físicamente posible, mesmo cunha probabilidade superior á media dos últimos alnos, que sucedan. E é que, con bases físicas, hai quen poidera estar tentado a subirse o carro da película. Ó fin, parece que as catástrofes máis achegadas a nós no tempo son peores e hai máis (Jorge Manrique, 'cualquiera tiempo pasado / fue mejor'), pois así son as nosas lembranzas, e ademáis temos os efectos do cambio climático, que naturalmente tenden a incrementarse, e polo tanto, as últimas tempadas de ciclóns foron das peores que se lembran, e sempre está presente a posibilidade de destrucción atómica, e grazas á técnica, cada vez hai máis posibilidades de atopar algún corpo celeste que graciosamente se achegue á Terra algo máis que outros, e as probabilidades dun destrutor terremoto, o 'big one', seguen aumentando en California. Ademáis, este ciclo solar parece especialmente virulento, e aínda que non remata de remontar, aí está a predicción de que o cambio climático podería parar o motor da corrente do Golfo, variando por completo o clima arredor do atlántico norte, e ... poderiamos seguir. E, si, é moi probable que algún día fenezamos, ademáis de que é aínda máis probable que cada un de nós fenecerá... eu dría que cunha probabilidade do 100% se entendemos a morte como na actualidade. E con explicación física!

Mirando ó ceo antes do Nadal

    Remato de ver unha información do Real Observatorio de Madrid con datos en relación a algún astro no ceo da próxima semana. A conta é accesible en https://twitter.com/RObsMadrid.

    Na imaxe, que ven referida a uns '45 minutos despois da posta do Sol', aparecen Xúpiter, Saturno e Venus en posicións relativamente próximas, cara ó sur do campo de visión, formando un 'brilante trío' que deixa á súa esquerda á Lúa en crecente, e polo tanto, cada vez máis 'grande' co paso dos días. Preto do horizonte, e con prismáticos, ó anoitecer, poderá verse ó cometa Leonard preto do horizonte, a revelación deste inverno.

    Outra imaxe amósanos o ceo cara ó amencer. Na parte esquerda, Marte cara ó sureste, co cometa Leonard á súa esquerda, pouco visible (prismáticos e ceo con pouca iluminación). A imaxe de abaixo á dereita tamén amosa o lugar radiante das xemínidas (máximo a madrugada do 14), orixinadas polo asteroide 3200 Phaethon.

 

Reflexionando nun día de cambio de tempada: ciencia e lingua

   21 de marzo. Equinoccio, saída do inverno e comezo da primavera. Día de cambio, onde o a luz do día xa predomina sobre a noite no hemisferio norte, razón quizais pola que foi proclamado día da árbore... Un día de cambio, de novos equilibrios.

   Caeu na miña man un artigo sobre 'como o inglés deviu a lingua da física', que me fixo pensar sobre esta lingua nosa na que estou a escribir, o galego.

   Primeiro, un resume: O latín, lingua coñecida pola xente culta do renacemento, a que sabía ler, foi o vehículo ideal para pasar a unha lingua coñecida os escritos gregos descubertos daquela. Aló polos anos 1800, o coñecemento do latín xa non era tan estendido, e en Europa habí tres linguas que competían a nivel científico: inglés, alemán e francés. Os intercambios facíanse combinándoas, podendo haber intercambio epistolar no que unha parte escribira nunha lingua e a outra, noutra. No primeiro terzo do século XX, Alemaña destacaba no campo da física, e era a meca de quen aspiraba a formarse e desenvolver unha carreira científica, comezando a tomar avantaxe. Mais os nazis, coa súa persecución dos xudeus -unha parte considerable dos científicos alemáns por aquel entón- o negacionismo científico nalgúns campos, e a perda da guerra, esnaquizaron esa preeminencia. Na outra beira do atlántico, con máis cartos despois da guerra, os científicos emigrados alí xunto cos locais, fixeron posible que a ciencia nos EEUU se despegara por riba do nivel europeo, atraen máis científicos para a súa formación e desenvolvemento, e facilitando o despegue das revistas científicas en inglés. Aínda así, naqueles tempos en Rusia houbo un despegue científico grande, mais a influencia do ruso quedou truncada pola decisión das autoridades soviéticas de cerrar as revistas científicas rusas con artigos en inglés, mentres nos EEUU se financiou a tradución do ruso ó inglés, incrementando a potencia científica desta lingua mentres Rusia se illaba prexudicando a súa produción científica.

   Que repercusión ten isto nunha lingua minorizada, sen estado que a defenda (e cunha defensa deficiente por outras institucións), nun páramo científico no que son escasos os resaltes? Pois diría, para comezar, que en física iso ven a eliminar a preeminencia do castelán, xa que a publicación é en inglés, non en castelán, que queda a un nivel semellante ó galego...

   Non é para un alba de groria, mais a reflexión amorosa sobre ciencia e lingua pode favorecer a ambas e á xente que a fai e os seus sucesores: non é o mesmo facer ciencia (ou outra cousa) nun idioma aprendido que nunha linga nativa. E a lingua é un dos pés vitais cos que contamos, unha parte viva de nós mesmos que se desenvolve nun equilibrio ecolóxico con outras semellanes que non son nosas do mesmo xeito que nós non somos delas.

Cambio climático e temperie en Ribadeo

Este ano, o verán comeza aínda mañá, 23 de setembro, aínda que sexa ben cediño (2:29 UTC, isto é, ás 0:29 hora oficial, media hora escas despois do cambio de día), co que podemos considerar que aló foi, máis aínda coa chuvia que leva a caer todo o día en Ribadeo. E falo de Ribadeo só, coas limitacións que leva consigo: unha parcialidade que fai que calquera afirmación ou conclusión que se poda obter non será máis que algo que sumar a outras moitas para poder obter unha evidencia xeralizada de cambio climático a nivel da Terra, que é o que interesa ó conxunto da humanidade.

Co dito ó comezo, podemos dicir que a tempada de boa temperatura vai pasada en Ribadeo, aínda que poda haber días sorpresa con Sol e temperatura agradable, pero dificilmente chegarán ás máximas do verán.

E aí ía: mentres que o cambio climático se vai producindo lentamente, subindo a temperatura media de xeito case imperceptible un ano tras outro, ó ser unha cuestión estatística, nos extremos de temperatura, en momentos puntuais do día a día, nótase máis a variación. Un caso particular, as temperaturas máximas obtidas a diario que poden superar unha temperatura alta: estariamos falando duns poucos días ó ano. Imo sver:

Dende comezos de século, a estación automática de medición meteorolóxica da Pedro Murias leva dándonos os resultados, e, se collemos as temperaturas máximas diarias, observamos o que temos embaixo:

É dicir, o número de días que se leva acadado en Ribadeo nalgún momento do día temperaturas superiores a 25ºC vai aumentando paulatinamente, de media, a razón de máis de 3 días/ano cada catro anos. Se collemos os catro últimos (neste aínda pode haber algún día máis con temperatura maior que 25ºC, aínda que sexa improbable), temos 65 días con temperaturas superiores, mentras que nos catro primeiros do século (o 2 000 pertence ó século XX) o número é de só 30.

Non sei o que nos deparará este inverno, pero o aumento de temperaturas, o cambio climático, está claro en Ribadeo no que levamos de século.
--
Actualización: en outubro acadouse o 17 día de +25ºC este ano, o que aumenta a inclinación da gráfica...

-

Esta entrada participa na Edición LVI do Antroido da física/Carnaval de la Física , con blog anfitrión en High Ability Dimension

A temperie ribadense no 2012 (III)

(1ª parte) (2ª parte)

4.Tendencia
A máis da temperatura e choiva, poden recollerse moitos outros datos meteorolóxicos para dar unha idea máis completa do tempo que pode facer en Ribadeo, ou mesmo sinxelamente, para comparar con outros tempos e lugares.
Mais, coas medidas xa recollidas para as gráficas publicadas con anterioridade, cunha análise máis detallada, poden obterse datos interesantes, sen cansar demasiado. Así pasa por exemplo, cos 14 ºC de media que Ribadeo ten no ano (dato recollido na primeira parte desta serie de artigos) ou as temperaturas medias de meses que poden resultar máis interesantes de primeiras, como xullo (18,4 ºC) ou agosto (19,1 ºC), ou para promocionar, como setembro (17,5 ºC), datos que non é doado atopar nas guías turísticas de Ribadeo, e que pola súa bonanza, coido que deberan figurar.
Para rematar, deixo os últimos dous gráficos, realizados cos mesmos datos da primeira entrega, e que representan os días de cada ano que Ribadeo rexistrou nalgún momento temperaturas por riba de 25 ºC (o superior) e por baixo de 3 ºC. Ambos falan ás claras dunha tendencia que se nota no adianto da primavera ou na floración dalgunhas árbores dúas veces nun ano, co correspondente stress, cansanzo e debilidade do exemplar. Trátase do aumento das temperaturas observadas ano tras ano, que se revela nestes gráficos particulares de xeito máis claro, traducido en que por termo medio cada ano aumenta máis dun día o número de rexistros diarios con temperaturas de máis de 25 ºC, e tamén diminúe do mesmo xeito o número de rexistros diarios con temperaturas por baixo de 3 ºC.
Cos poucos datos tomados, non se pode falar máis que dunha tendencia, pero é unha tendencia que está en liña co tan discutido cambio climático a nivel mundial e á súa orixe nas actividades humanas.
Así, dentro do século, os tres anos con máis días con temperaturas superiores a 25 ºC están incluídos nos catro últimos, sendo os dous últimos os que acadan maior número de días con esa circunstancia. Asemade, os dous primeiros anos do século están entre os tres con menor número de días con algunha medida de temperatura superior a 25 ºC. E de xeito correspondente, tamén os dous últimos anos están entre os catro con menos días con medicións por baixo dos 3 ºC, mentras que os tres primeiros (de 2002 faltan datos do inverno para considerar o ano enteiro) están entre os cinco com maior número de días por baixo dos 3 ºC ....

 Partes anteriores: Segunda parte e Primeira parte

Un ano de temperie en Ribadeo 2016. I.- Temperaturas

*A serie 'un ano de temperie en Ribadeo 2016' consta de de parte I.-Temperaturas, parte II.-Chuvia e parte III.-Vento*

Hoxe por hoxe, abondo antes de rematar o ano xa nos chegan novas sobre canto de quente foi o período anual correspondente, para toda a Terra. así, sabemos que unha vez máis no que vai de século, a media das temperaturas no noso planeta volveu subir no período que abranque o ano 2016. Algo que pode contrastar co que pasa nunha localidade particular, como Ribadeo, que, a ano rematado, tivo unha temperatura media o ano pasado de 14,10 ºC.
De xeito natural. por termo medio, as localidades individuais seguen a tendencia xeral, mais tampouco é raro que non o fagan un ou varios períodos consecutivos: estamos a falar de estatísticas. E este ano, Ribadeo seguiu a tendencia ó quencemento, mais non batiu marcas de temperaturas.
Recollendo os datos da estación meteorolóxica da Pedro Murias no que vai de século, atopámonos con que o número de días nos que se acadou nalgún momento unha temperatura por baixo dos 3 ºC igualou ó mínimo de hai dous anos, con 3 días en todo o período. Iso confirma a tendencia de que, por termo medio en Ribadeo, cada catro anos hai 5 días menos con temperaturas por baixo de 3 ºC.

 Polo contrario, nas temperaturas por enriba dos 25 ºC non se produce tal máximo. Case ó contrario, está en mínimos do século. algo que indica que o que nos atoparemos na media non será un nivel demasiado alto de temperatura.

Para facernos unha idea do que represetna o non acadar máis días de máis de 25 ºC, a gráfica seguinte, correspondente á media das máximas temperaturas acadadas en cada un dos días do ano. E nela vese que a media de temperaturas máximas dos días máis cálidos anda polos 23 º, aínda lonxe dos 25 ºC.

Considerando as temperaturas anuais en conxunto, este ano non foi espectacular en ribadeo, como amosa a gráfica seguinte, na que se ve clara a súa quinta posición nos 14 anos considerados (anos con datos fiables abondo). A tendencia xeral está respaldada: dos cinco máis calurosos, 3 son os últimos (entre eles, os dous máis quentes).

 Así, a liña de tendencia está clara: cada ano a media de temperatura de Ribadeo sube algo máis de 0,03 ºC. Ou sexa, de seguir así, algo máis de 3 ºC no século, apoiando o nacemento da 'Galicia caribeña'.

As dúas gráficas seguintes son máis difíciles de interpretar, aínda que representan versións do mesmo fenómeno. a que aparece a continuación marca a media de temperatura dos 365 días anteriores. Marca unha tendencia ó aumento, mais o máximo está no período verán 2006-verán 2007.

A outra é a temperatura media dende comezos de século. Faise notar a perioricidade verán/inverno, cada vez máis atenuada ó ter maior número de datos e polo tanto, contar menos cada unha das tempadas individuais. E séguese a notar o aumento da temperatura, aínda que neste caso o coeficiente da recta de axuste non estea asociado a nada recñecible.

As dúas últimas gráficas son típicas, indicando a media mensual no que levamos de século en Ribadeo. Como curiosidade, a primeira danos moi boa aproximación a unha simetría arredor do ano, só un pouco xirada arredor do eixo febreiro-agosto, como corresponde ó atraso duns 45 días das temperaturas en relación ó período astronómico correspondente, con mínimas arredor do 5 de febreiro e máximas arredor do 5 de agosto.

 A última é maís recoñecible, indicando unha temperatura media (día con noite) de 19 ºC en agosto,por menos de 10 ºC en febreiro.

O resume:

aquí, o que dicía da temperatura os anos anteriores:
En 2016
En 2015
En 2014