Flor de lúa. Eclipse nas antípodas

A Lúa chea, xoves, dende Ribadeo. Foto de Suso Fernández.

   Na madrugada do xoves houbo unha eclipse de Lúa. Viuse dende Norteamérica a Australia e dende o sudeste asiático á Arxentina. Ademáis, foi unha Lúa grande, unha 'superlúa'. Pódese repasar a eclipse en moitos lugares, como aquí.

   Mentres, atopei unha necesidade de explicar algunhas cousas sobre a eclipse. Para comezar, nalgúns lugares anunciábase como un 'evento astronómico dobre, eclipse lunar e superluna'. Unha eclipse de Lúa prodúcese cando a Terra interponse entre a Lúa e o Sol, proxectando a súa sombra sobre ela. Como a Terra é dun diámetro aproximado dobre nque a Lúa, a sombra é maior que o que ocupa a Lúa, co que (ó contrario do que ocorre na eclipse de Sol) o noso satélite queda oculto completamente un bo rato, mentres transita pola sombra da Terra. Mentres, a Terra vai xirando e a eclipse pódese ver dende diferentes lugares do noso planeta. No caso da eclipse de Sol, ó ser semellantes o tamaño aparente da Lúa e o do Sol vistos dende a Terra (os cocientes de diámetro do astro / distancia á Terra son semellantes), no caso de haber eclipse total, é dunha duración case instantánea no máximo, a Lúa tapa malamente ó Sol. Ademáis, en ambos eclipses daríase o caso da Lúa nova perfecta (eclipse de Sol) e Lúa chea perfecta (eclipse de Lúa), que non poden ser vistas precismente deido ás interposicións necesarias para que se dera esa perfección, debido ás eclipses.

   A cualificación de 'Superlúa' (a máis de ser unha esaxeración por non ser tanta a diferenza posible), indica que a Lúavese dun tamaño grande en relación a outras ocasións. Iso indica que está máis achegada á Terra, que está no punto da súa órbita, que é elíptica, máis próximo ó noso planeta, no perixeo (literalmente, 'achegada á Terra'). A Lúa móvese de xeito que o centro da Terra e o da Lúa están a una distancia entre 356 400 km e 406 700 km, co que nos momentos no que está máis próxima, vese cunha superficie cousa dun 30% maior que cando está mais afastada. Asemade, ó estar máis achegada, tamén chega maior cantidade de luz en proporcion semellante, e os efectos das mareas vivas son notados cunha variación de intensidade asemade semellante.

   Nas eclipses, a luz que lle chega á Lúa está refractada e filtrada a traverso da atmosfera terrestre. E, o mesmo que pasa nos amenceres e atardeceres, a atmosfera e as partículas dispersas nela fan que a luz de cores vermellas teña máis dificultade a torcerse que a de cores azulados, co que estas últimas cores saen dispersadas en todas as direccións, mentres os tonos vermellos son os que menos se torcen e chegan á Lúa, que aparece avermellada por ese efecto (chamado 'efecto Tyndall')

Premio a unha empresa española pola súa idea para axudar a colonizar outros mundos

    Remato de ver que Malt, un grupo activo en biomedicina e aplicacións espaciais, foi elixido por Metalysis, a empresa metalúrxica do Reino Unido que en contacto coa ESA, a Axencia espacial Europea, propuxeron o premio, Metalysis–ESA Grand Challenge.

   Premio que ten varias fases, e que nesta primeira suuxo para o grupo Malt 50 000 €.

   Malt está composto por científicos e enxeñeiros con experiencia en solucións espectroscópicas para aplicacións como biomedicina, herdanza e espaciais. Teñen participado no desenvolvemento dos espectrómetros Raman e LIBS para aplicacións no espazo como RLS para a ESA (ExoMars) ou a SuperCam da misón da NASA para Marte.

https://www.esa.int/About_Us/Business_with_ESA/Metalysis_ESA_Grand_Challenge_team_Malt_wins_first_phase

O equipo Malt

Dous carteis ilustrativos sobre a química e o teu gusto

    Recollo no blog os dous últimos carteis (non os últimos editados) que me chegaron dun sitio que os pon con lic. Creative Commons. Todos son relativos a compostos ou procesos, ou substancias nas que intervén a química. O sitio, https://www.compoundchem.com/, ten moreas de carteis ilustrando moitos aspectos de custións coas que nos relacionamos a diario. Altamente recomendable. Iso si: en inglés.

Unha nova volta ás Feiras de Ciencia

 

   A wiki As feiras de ciencia na Galiza ten un novo enderezo.

   Esta wiki comezou e desenvolveuse en wikispaces, coa ligazón http://feirasdeciencia.wikispaces.com Ó ser cerrado wikispaces en 2018, a Biblioteca Nacional de España fixo unha copia dela, ó considerala de interese público. Pola miña parte, comecei a traladala de xeito moi lento a mywikis, no enderezo https://feirasdeciencia.mywikis.net Na primavera de 2021, mywikis actualiza o seu epazo, pasando a estar na actualidade aloxada como https://feirasdeciencia.mywikis.wiki, coa páxina principal en https://feirasdeciencia.mywikis.wiki/wiiki/Portada (Portada), onde seguirá a ser mantida como vaia podendo

   Así, pois, recollendo o dito nunha entrada anterior, 'A wiki das Feiras de Ciencia, descargabe de Internet Archive', en diferentes versións as feiras de ciencia na Galiza poden ser consultadas en diversos lugares...

Halo en Ribadeo

   Onte pola tarde, a eso das 18 horas formouse un halo arredor do Sol, facilitado polas nubes altas (cirros), tenues e frías, de cristais de xeo. Foi abondo longo, cunha duración de cousa dunha hora. Non é un fenómeno rarísimo, pero tampouco moi frecuente o ver unha especie de arco da vella arredor do Sol, cos tonos vermellos pola parte interior e os azuis pola exterior dunha circunferencia que se abre ós nosos ollos un ángulo duns 22º arredor da estrela. Deixo fotos de Goyi Gómez e miñas para ter a testemuña de como se vía a cousa onte. Neste caso non se formou un parhelio, e a primeira foto parece como co Sol descentrado, pero é un efecto da cámara, como se pode ver nas outras.

   Importante: as fotos están sen retocar!

https://en.wikipedia.org/wiki/Halo_(optical_phenomenon)

Feira da ciencia

   Hoxe hai dous anos, estaba facendo un recorrido pola última feria da ciencia de Ribadeo ante pandemia (apuntes da feira, aquí). Queden as fotos de abaixo como testemuña parcial do que hoxe xa se poden chamar 'aqueles tempos' das Feiras de ciencia no IES de Ribadeo Dionisio Gamallo ou antes, no IES Porta da Auga. Non cito ós autores e autoras porque non aparecen tampouco todos os traballos. tanpouco faigo máis comentarios, que a bon seguro, non farían xustiza a moitos dos traballos expostos. A feira foi organizada por Mª Jesús (Susi) Besteiro:

As 'Feiras de Ciencia na Galiza', en Internet Archive

    Coa desaparición de Wikispaces, acubillo de wikis, desapareceu tamén 'As feiras de ciencia na Galiza'. Unha copia artellada pola BNE para protexer da desaparición (algunhas) webs en formato wiki en linguas faladas en España, preservou o legado, mais tamén quedou o intento de copia en feirasdeciencia.mywikis.net, aínda en reconstrución, e ata 46 veces na memoria de internet que é Internet Archive. Deixo aquí tamén este último enderezo para quen queira consultalo: https://web.archive.org/web/2019*/http://feirasdeciencia.wikispaces.com

Que a Terra non sempre rota coa mesma velocidade?

   Unha nova do correo da ESA lembroume unha cousa que en xeral se pasa por alto e non se lle dá importancia: a rotación da Terra varía mi pouco no tempo, pero varía. Non é constante.

   A principal variación a longo prazo está asociada ás mareas: a Lúa (tamén o Sol, pero moito menos) ó producir ás mareas leva a un movemento da auga e a un rozamento desta coa superficie sólida, ralentizando o xiro ó ser o xiro da Lúa arredor da Terra moito máis lento (velocidade angular da Lúa na súa órbita) que o da Terra arredor do seu propio eixe (velocidade angular da rotación terrestre).

   Pero non é o único efecto a considerar, nin todos os efectos son para diminuír a velocidade angular e alongar o día: o derretemento do xeo das montañas actúa acortando a duración diaria, ó diminuír o radio medio de xiro da materia terrestre (diminúe o momento de inercia, e por conservación do momento angular, a velocidade angular aumenta). Tamén, a un prazo moito máis curto que a idade da Terra, actúan os cambios debidos a que a órbita da Lúa non é circular arredor da Terra, co que en consecuencia (conservación do momento angular) a velocidade angular da Lúa non é constante, nin a súa distancia á Terra, coa súa influencia na velocidade da auga e a cantidade de auga, e polo tanto, na velocidade de xiro do conxunto terrestre.

   Pero é que aínda hai máis. Están, por exemplo, os movementos debidos ós terremotos, desprazando masas de terra e variando o xiro en consecuencia, ou o derretemento de xeo e neve sobre a terra, que como foi dito máis arriba, vai parar ó mar e distribúese en toda a superficie, non só a unha distancia do eixe da terra equivalente á que estaba antes de derreterse, e fai variar o momento de inercia, ou a dilatación da auga, que tamén fai que o líquido se redistribúa pola superficie...

Desprazamento do terreo no terremoto citado.
Obtida do artigo referido.

   Efectos todos eles moi pequenos, pero que na actualidade poden observarse e estudarse. Incluíndo correntes oceánicas, ventos atmosféricos ou actividades humanas. Fenómenos que por certo tamén poden contribuír a variar lixeiramente o eixe terrestre.

  Custa pensar que cando a Terra se solidificou, o que chamamos hoxe 'un día' tiña entre seis e oito horas de duración, e un 'ano' consistiría en máis de 1000 amenceres e atardeceres. Hai dez anos, un terremoto de magnitude 9,0 en Xapón, de seis minutos de duración (e que causou mortes e destrucción), tamén acurtou a duración do día en 1,8 microsegundos (millonésimas de segundo) e cambiou a posición do eixe do corpo da Terra -a liña imaxinaria arredor da cal se equilibra a masa do mundo- uns 17 cm. (Nota: o eixe do corpo é o eixe de equilibrio de masa da Terra, mentres que o eixo de rotación oscila arredor del.)

   E unha cousa práctica: por que se ocupa a ESA diso? Pois, a máis de pola súa interese científica, por intereses prácticos como a boa sincronización e optimización do funcionamento dos satélites, precisando máis a súa posición en relación ás nosas cabezas e ás estacións de seguimento, e mellorando polo tanto a comnicación.

Reflexionando nun día de cambio de tempada: ciencia e lingua

   21 de marzo. Equinoccio, saída do inverno e comezo da primavera. Día de cambio, onde o a luz do día xa predomina sobre a noite no hemisferio norte, razón quizais pola que foi proclamado día da árbore... Un día de cambio, de novos equilibrios.

   Caeu na miña man un artigo sobre 'como o inglés deviu a lingua da física', que me fixo pensar sobre esta lingua nosa na que estou a escribir, o galego.

   Primeiro, un resume: O latín, lingua coñecida pola xente culta do renacemento, a que sabía ler, foi o vehículo ideal para pasar a unha lingua coñecida os escritos gregos descubertos daquela. Aló polos anos 1800, o coñecemento do latín xa non era tan estendido, e en Europa habí tres linguas que competían a nivel científico: inglés, alemán e francés. Os intercambios facíanse combinándoas, podendo haber intercambio epistolar no que unha parte escribira nunha lingua e a outra, noutra. No primeiro terzo do século XX, Alemaña destacaba no campo da física, e era a meca de quen aspiraba a formarse e desenvolver unha carreira científica, comezando a tomar avantaxe. Mais os nazis, coa súa persecución dos xudeus -unha parte considerable dos científicos alemáns por aquel entón- o negacionismo científico nalgúns campos, e a perda da guerra, esnaquizaron esa preeminencia. Na outra beira do atlántico, con máis cartos despois da guerra, os científicos emigrados alí xunto cos locais, fixeron posible que a ciencia nos EEUU se despegara por riba do nivel europeo, atraen máis científicos para a súa formación e desenvolvemento, e facilitando o despegue das revistas científicas en inglés. Aínda así, naqueles tempos en Rusia houbo un despegue científico grande, mais a influencia do ruso quedou truncada pola decisión das autoridades soviéticas de cerrar as revistas científicas rusas con artigos en inglés, mentres nos EEUU se financiou a tradución do ruso ó inglés, incrementando a potencia científica desta lingua mentres Rusia se illaba prexudicando a súa produción científica.

   Que repercusión ten isto nunha lingua minorizada, sen estado que a defenda (e cunha defensa deficiente por outras institucións), nun páramo científico no que son escasos os resaltes? Pois diría, para comezar, que en física iso ven a eliminar a preeminencia do castelán, xa que a publicación é en inglés, non en castelán, que queda a un nivel semellante ó galego...

   Non é para un alba de groria, mais a reflexión amorosa sobre ciencia e lingua pode favorecer a ambas e á xente que a fai e os seus sucesores: non é o mesmo facer ciencia (ou outra cousa) nun idioma aprendido que nunha linga nativa. E a lingua é un dos pés vitais cos que contamos, unha parte viva de nós mesmos que se desenvolve nun equilibrio ecolóxico con outras semellanes que non son nosas do mesmo xeito que nós non somos delas.

Unha farmacia en 1903

   Unha xoia, unha curiosidade... e máis. A apertura dunha farmacia por Manuela Barreiro Pico en Ribadeo en 1903 foi un paso adiante para a consideración da muller, pero tamén deixou algúns documentos que son unha curiosidade. Adxunto, dun escaneado realizado por un taller do concello de Ribadeo, os produtos químicos e útiles que tería a farmacia: