Subindo. O nivel do mar

    As mareas? Si, claro. pero non me refiro a iso, senón ó nivel medio.

    En cada costa hai movementos locais que poden facer que o nivel do mar, relativo á terra nese punto, sufra altibaixos. Pero a nivel mundial, o cambio climático, tanto pola dilatación da auga mariña co aumento de temperatura, como polo aumento de auga no mar polo derretemento do xeo continental, fai que o nive medio suba. A gráfica a continuación é unha representación dese feito. Realizada na Universidade de Colorado, amosa tanto oincremento destes últimos 30 anos como a aceleracióndesa suba, sendo outro factor a indicar que os efectos do cambio climático están a acelerarse.

    Nestes últimos trinta anos, o nivel subiu uns dez centímetros. Na Veiga xa o están a notar nas mareas altas...

A ciencia segue a subir o nivel de alarma climática

    Hoxe por hoxe, o desafío / cambio climático mantense entre os principais a solventar nos próximos anos. Evidentemente, non é o único, aí está a guerra para que non o esquezamos, ou os avisos de falta de litio para as baterías, por non citar máis que dous feitos alarmantes cara ó futuro, e que se sumarían nunha rede de problemas máis difícil de sulucionar en conxunto que por separado, e que afecta ó noso medio vital.

    Volvendo ó clima, o pasado 28 de febreiro foi liberado un novo informe sobre o cambio climático. Recollo abaixo un resume traducido do mesmo, realizado a partir do feito pola ESA no interior do artigo https://www.esa.int/Applications/Observing_the_Earth/Space_for_our_climate/Satellites_support_latest_IPCC_climate_report: 

'O informe usa evidencia de máis de 34000 fontes científicas e amosa como tormentas extremas, secas, inundacións, vagas de calor e incendios están causando disrución na produción de alimentos, interferindo con pesca e acuicultura, causando dano ás cidades, infrastrutura e caúde humana.

Chaves rápidas:

* O cambio climático xa ten causado “danos substanciais e incrementado perdas irreversibles, en ecosistemas terrestres, de augas doces e costeiras e marinos abertos”.

* Os crecentes eventos extremos de temperie e clima “teñen exposto a millóns de persoas a unha inseguridade alimentaria aguda e reducido a seguridade da auga”, podéndose ver os impactos máis significativos en partes de África, Asia, América Central e do Sur e o Ártico.

* Do 50 ó 75% da poboación mundial pode estar exposta a periódos de “condicións climáticas perigosas para a vida” debido á extrema calor e humidade para 2100.

* O cambio climático “incrementará a presión sobre a comida e a súa produción e acceso, especialmente en rexións vulnerables, minando a seguridade alimentaria e a nutrición”.

O informe fai un chamamento para unha acción ambiciosa e acelerada para adaptarnos ó cambio climático e facer recortes rápidos e profunedos nas emisións de gases de efecto invernadoiro.

Terremotos? Si, claro

    Como xa saberás, na noite de xoves a venres houbo un terremoto con epicentro pŕoximo a Galicia de intensidade 4,4 mbLg, que se deixou sentir en toda a zona norte, e por suposto, dentro dela, na Mariña. Eu sentino, entre soños díxenme 'isto é un terremoto suave', din media volta (na cama) e seguín ó meu, que naquel momento era durmir.

   A Terra está 'viva', e maniféstao de diversos xeitos, sexa na procura de novos equilibrios ecolóxicos que tenten reequilibrar os desequilibrios que se van producindo, sexa polo cambio climático ó cambiar a constitución atmosférica, ou sexa polo movemento de placas tectónicas impulsado pola transferencia de calor calor interno que aínda conserva a Terra dende a súa constitución como planeta, entre outros casos que manifestan esa vitalidade do planeta. Atención, vitalidade non significa que, no que en relación ó mantemento da nosa vida, non estea a esmorecer e podamos empregar a imaxe de que 'a Terra morre': somos nós os que, polos cambios na Terra, temos peores condicións vitais (nosas).

   Volvendo ós terremotos. Prodúcense por movementos desas placas que lle dan armazón á superficie terrestre, a modo de exoesquelete. Cando dúas placas se moven de xeito relativo (ou dúas partes máis pequenas delas, subplacas, o fan, ou mesmo a liberación de tensións internas dentro dunha subplaca), pode ser para xuntarse, golpeando unha contra outra e onde unha tenderá a ir por riba da outra, para separarse, creando un espazo entre elas polo que pode saír material do interior terrestre, ou de xeito lateral unha esvarando en relación a outra. En calquera dos tres casos poden producirse terremotos, ó non ser os movementos suaves, senón producirse a saltos, cando vencen a resistencia (o 'rozamento') que ofrece o propio terreo. Ademais, poden producirse por outras causas, como os volcáns, como está a suceder na illa da Palma.

   O caso da chamada 'falla de Triacastela', que se chega dende a montaña do sur de Lugo ata o Cantábrico despois de pasar pola zona de Viveiro corresponde a unha raxa menor no interior da cortiza terrestre, que de cando en vez deixa terremotos, máis ben cara ó seus extremos, na zona de Triacastela ou no mar a uns 50 km da costa, como neste caso, onde se produce a discontinuidade da placa continental paralela á costa Cantábrica.⁽¹⁾

   Cabe dicir que os movementos terrestres están á orde do día. Na páxina web do Instituto Xeográfico Nacional rexístranse uns cantos terremotos tódolos días, e iso, porque teñen que poñer un límite de intensidade mínima para cortar a lista nalgures, pois noutro caso, a lista sería interminable. Ademais, cando se produce un axuste relativamente grande na cortiza terrestre, non queda 'exacto', tendo a continuación xeralmente movementos de reaxuste máis pequenos nas proximidades do 'grande'. É dicir, sismos de menor intensidade, ós que se lles chama 'réplicas'. Así, neste caso houbo unha réplica ó pouco tempo, menos de 25 minutos despois. 

   Deixo dous anacos da lista do IXN para comparar. Na primeira columna, a magnitude: a maior magnitude, máis intensidade. Na segunda columna, data e hora, en UTC, é dicir, para a hora legal peninsular, a piques dun novo cambio horario, hai que sumarlle 2: o que aparece como as 4:32 UTC nos nosos reloxos terían codificados, leríamos '6:32', (hora legal en España peninsular). Nos lugares, sobresaen a cantidade detectada na illa da Palma (ILP), sexa no concello de Fuencaliente ou en Villa de Mazo. Nesa mesma columna, para os terremotos de maior magnitude, tamén aparece a intensidade máxima, unha especie de 'tradución' da magnitude a outra escala para equiparar os efectos de destrozos dos diversos terremotos. A última columna que aparece é a profundidade do epicentro, é dicir, do lugar onde se orixina o terremoto:

   Vemos que o terremoto 'do Cantábrico' produciuse ás 04:32:11 UTC, cunha intensidade de 4,4, a 92 km de Ribadeo (65 km de Burela, 58 km de Viveiro ou 42 km de Estaca de Bares), e unha réplica ás 04:56:00 UTC con intensidade 2,3. Os datos totais brindados na web indican claramente a posición, aínda que neste caso non dan a profundidade do epicentro do sismo máis intenso (aínda que si do menos intenso, 4 km):

   Pódese observar que a réplica foi un terremoto abondo superficial, e, no mapa, asemade xa na beira da placa continental. Ademais, as caracteríticas de ambos terremotos non os facían produtores de maremotos. Por sorte, pois ó estar tan próximos á costa, o tempo de chegada, e polo tanto, o tempo de evacuación aínda para os lugares máis apartados da Mariña tería sido menor de unha hora.

   Un resume de terremotos recollidos polo IGN na mesma zona nestes tres días é:

   Nunha escala máis ampla, o mapa de terremotos recollidos nas proximidades de territorio español, resume destes tres últimos días sería:

   Onde vemos que se destaca o terremoto do Cantábrico, por ser dos importantes na zona nese período, pero sobre todo, a estrela na illa da Palma, pola acumulación de sismos, algún significativamente máis intenso que o do Cantábrico.

-

Agunhas entradas sobre terremotos próximos, no blog:

Terremoto en Ribadeo

Terremoto na Veiga 

A voltas cos terremotos

Terremoto en Triacastela

Terremot'illo

Terremoto (din) 

XeoFísica

Que a Terra non sempre rota coa mesma velocidade?

-

Cŕedito das imaxes: IGN, permiso de reuso da información do sector público, capturadas o sábado 30 de outubro de 2021.

--

1 O coñecemento da zona está progresando día a día. O último artigo científico publicado sobre o fenómeno dos terremotos na zona, en particular en relación coa falla Cantábrica foi hai poucos días, aquí (e non inclúe ningunha 'falla de Triacastela', aínda que si a de Viveiro ou a de Valdoviño, que rematan, en particular a primeira, próximas a Triacastela, e a primeira aemáis segue o camiño cara ó mar que corresponde co que teño visto da 'falla de Triacastela').^↩

 

Segunda quincena de outubro? Alta temperatura en Ribadeo

    Unha cousa rápida: De novo, en outubro, altas temperaturas en Ribadeo. Hoxe, 19 de outubro, pasamos os 30 ºC na estación de Pedro Murias. A lembrar que en Ribadeo, a marca de temperatura está en 35,44 ºC, medidos o 15 de outubro de 2017...

   Si, xa sei que o cambio climático está facendo estragos. En Ribadeo, tamén:non é unha excepción. 

   A gráfica de temperatura e humidade de onte e o que lemos de hoxe (hora en UTC, 2 menos que a legal)

A gráfica de humidade, temperatura e temperatura de orgallo con datos de 10 en 10 minutos

E comentada:

A mesma gráfica, especificando de xeito aproximado os periodos de día e noite, visibles pola variación de temperaturas, a temperatura máxima do ano, lixeiramente por riba dos 30 ºC, a humedade máxima (100%) de noite...

Unha aproximación ó clima de Vilalba. I.-Temperatura media

   Polo momento, o clima de Vilalba non ten sido estudado de xeito independente. Calquera que viva en Vilalba terá unha idea tanto do clima como da temperie, do tempo que está a facer, fixo ou se prevé que faga nun momento dado. Pero sen datos obxectivos, as ideas dunhas e outras persoas, o seu xeito de sentir a meteoroloxía que afecta a Vilalba, variarán abondo. No mesmo pobo non hai estación meteorolóxica, e no concello, a única estación meteorolóxica funcional cunha serie de datos que xa vai sendo ampla (vinteun anos, 2/1/2001) foi levantada nunha zona de muíños de vento, a carón da fronteira co concello de Guitiriz. Ou sexa, lonxe da vila e a douscentos metros máis de altura que a casa do concello. De feito, o seu nome é 'Guitiriz - Mirador', o que dá unha idea da súa posición (43,226593º N, -7,783072º [O], WGS84). Abondo máis recente, oito anos (8/3/2013), é a de Lanzós (43,3746º N, -7,64468º [O]), tamén abondo máis próxima e a unha altura semellante á da casa do concello. E moito máis recente, pois aínda lle faltan meses para ter o ano (16/10/2020), é a de Santaballa (43,327644º N, -7.716554º [O], 'Feiranova-Santaballa'), tamén dunha altura semellante e máis próxima que a de Lanzós.

   O caso é que, coas tres estacións, xa se van recollendo datos para facer unha historia climática de Vilalba, e a iso ven esta entrada, a ilustrar o seu comezo, cos datos da temperatura media. Outro día colleremos outra variable.

   As gráficas teñen datos das estacións meteorolóxicas de MeteoGalicia, e a primeira tamén unha estimación, calculada a partir dos datos das tres estacións, da media de temperatura diaria na zona da casa do concello, na vila.

   A primeira gráfica non dá moitas claves a quen non estea afeito a tratar con este tipo de presentación de datos. Aínda así, vese que a serie máis longa (en azul, a de Guitiriz-Mirador) vai aumentando pouco a pouco o número de días anuais cunha temperatura media nas 24 horas no entorno dos 25 ºC, aínda que o día que ten unha temperatura media máis alta sexa do 2003. Tamén se ve que na parte correspondente á casa do concello, -en liña verde máis ancha por ser só unha estimación e así quitarlle a precisión- houbo días en xaneiro nos que a temperatura media baixou de cero graos centígrados, así como que é de esperar que aínda estean por vir os días máis cálidos.

    En canto á segunda gráfica, representa a temperatura media do ano anterior. Por exemplo, se collemos o día 5/6/2010, o punto sinalará a temperatura media dende un ano antes a ese día. Só ten representados os datos das dúas estacións máis lonxevas, pois Santaballa aínda non acadou abondo número de días de funcionamento como para pode facer a liña correspondente. Nesta representación é patente que os últimos anos foron máis quentes, temperaturas máis altas, con medias anuais duns once graos centígrados. É de prever que a media para o núcleo urbano de Vilalba sexa algo superior ós 11 ºC. Tamén están deuxadas as liñas de tendencia das dúas estacións, que se ve claamente que son ascendentes en ambos casos. Se hai moita diferenza de pendente entre elas é máis ben polo aínda curto período de funcionamento de Lanzós. Pero aínda así queda claro que, por termo medio, a temperatura de Vilalba-vila no que vai de século aumentou arredor de 1 ºC. Os datos son acordes co que todos sabemos: estamos nun cambio climático.

   Seguirá. Para quen teña interese, pode comparar cos datos de Ribadeo, para onde fixen un pequeno libriño cos datos de varias variables no que vai de século, facendo fincapé no 2020.

Canadá, 50 ºC. Ribadeo, frío

Gráfica da NASA manifestando a anomalía de temperaturas en norteamérica estes días, en comparación coa media dos sete anos anteriores. Imaxe no dominio público.

 

   As novas dan fe: no Canadá están a sufrir temperaturas de case 50 ºC, en zonas onde o normal é que nesta época pouco máis teña feito que comezar o desxeo. Mentres, Ribadeo marcou o comezo de ano máis frío deste século.

   Está tolo o clima? Diría máis ben que quen está tolo somos nós, como especie, os humanos. O clima só responde ás leis físicas, aínda que ás veces sexan complicadas de entender, ou mesmo, aínda descoñecidas.

  E, mentres, está a estenderse de que hai que difundir os efectos extremos para amosar a gravidade da situación climática e propiciar unha mentalización rápida e a conseguinte actuación para enfrontarse ó cambio nocivo que estamos a experimentar. En contra, ese alarmismo é respondido dende filas opositoras, chamándoo como econazismo ou etiquetas semellantes.

   Na realidade, non fai falta poñer fincapé na difusión de catástrofes, nin provocadas polo clima, nin doutro tipo: pola súa propia natureza, eses efectos extremos son carne de noticia. E, en relación ó clima, cada vez son máis frecuentes e máis extremos. De xeito estatístico, eses efectos que soian darse de cento en vento, aumentan de xeito rápido a súa frecuencia con aparentemente pequenas variacións de temperaturas medias. Ó fin, que é un aumento de 1 ºC?

   Ese aumento de frecuencia non só é para aqueles fenómenos que asociaríamos con temperaturas altas, senón que nun aparente paradoxo (só aparente) tamén vemos aumentos doutros fenómenos que asociamos con temperaturas baixas. E así, hai non moito, a pasada primavera, mentres unha ampla zona de Europa centrada no Báltico, estaba a sufrir unha abafante vaga de calor 'mediterráneo', ó estilo do que se pode pasar nas costas cálidas dese mar no verán, a zona mediterránea estaba a sufrir unha vaga de frío 'polar'. Ambas vagas, anómalas, por máis que fora máis rara a calor báltica. E ambas, episodios puntuais que por si sós non significarían nada máis que unha flutuación típica, se ben pouco frecuente. Pero a suma de flutuacións dun e outro signo vese aumentar en cantidade e profundidade, e iso si, ese cambio de frecuencia e profundidade do conxunto, é efecto do cambio climático

   E é que un aumento da temperatura media supón que a atmosfera dispón de máis enerxía, e polo tanto, é máis inestable. Dicir algo como que 'en Galicia viranos ben que aumente algo a temperatura polo cambio climático' é afirmar o propio descoñecemento do tema, e non só no que a rexistros de temperatura poda afectar, pois unha cousa é pensar na temperatura media e outra que debido a ese aumento se podan rexistrar máis veces indesexables extremos da temperatura, sobre todo, altas. E, por suposto, desestimar outros efectos asociados como a seca e o descontrol de precipitacións ou a chegada de furacáns ás nosas costas. Non, por desgraza as novas non son alarmismo: son alarmantes aínda que haxa que comprendelas e matizalas.

A temperatura...

    Chegou o 1 de xullo. A temperatura é 'de praia'. A auga, ao menos na ría de Ribadeo, los bloques, hai unha hora, para desfrutar dela.

   É dicir, para non pensar que a Terra está a requecer máis e máis... Deixo abaixo algunha gráfica sobre iso en Ribadeo.

   Estamos no día 183 do ano, queda aínda algo máis dun mes para acadar os días que, por termo medio, son máis calorosos. O Sol xa comezou a levantarse máis tarde e deitarse máis cedo, pero a inercia da Terra fai posible que sigan a subir as temperaturas. Algo a ter tamén en conta en relación co cambio climático.

   Ata o momento, a temperatura no ano axústase abondo a unha media dos anos que levamos no século, só un pouco por riba, despois dun xaneiro que resultou o máis frío do século e un febreiro dos máis calorosos.

28 de xaneiro: 23 anos do protocolo de Quioto

Mapa de TUBS en Commons. Lic. CC BY SA 3.0

   Kioto, cidade xaponesa, acubillou no 1998 o cume do clima que resultou no protocolo de Quioto, un amago de acordo mundial para enfrontármonos a un reto tamén mundial, o cambio climático, no que cada vez ten un protagonismo maior a humanidade. Algo que xa viña sendo advertido polos científicos dende moitos anos antes: en 1975, o xeofísico Wallace S. Broecker (1931-2019) publicou un artigo en Science, “Cambio climático: ¿Estamos ó borde dun quecemento global pronunciado?”

   E 23 anos despois, neste día 28 de xaneiro adicado ó clima pola ONU, seguimos a peor. O ano pasado, en plena pandemia, batíronse marcas de CO₂ na atmosfera e de temperaturas e fenómenos climáticos extremos. E este ano non pinta diferente.

   Claro que se está comezando a tomar medidas, con moito atraso, que miran a neutralizar o avance do dióxido de carbono na composición atmosférica. Dende a produción eléctrica ó uso de transportes eléctricos, pasando pola universalidade das luces led. Pero, dentro dun tipo de comercio capitaneado polo capital, hai que esperar a que a rendibilidade económica prevaleza para seguir adiante. E a natureza non está ó servizo da economía, aínda que así llo pareza a moita xente en moitas circunstancias. Pero a natureza e o equilibrio químico no planeta non entende de capitalismo.

   A máis da páxina sobre cambio climático da ONU, non moitos datos e ligazóns, a modo de lembranza, deixo un vídeo curto sobre o que nos afecta do cambio climático...

Quen dixo cambio? O dióxido de carbono, a temperatura, o noso futuro...

   Isto vai de cambio climático. E de cambio nas emisión pola pandemia, é dicir, no cambio da intervención humana no clima por mor de estar en plena pandemia.

   Pois resulta que o cambio climático está fortemente relacionado coa presenza de dióxido de carbono na atmosfera. O dióxido de carbono producímolo nós o respirar, pero comezou a acumularse na atmosfera (e no mar) ó medrar o uso de hidrocarburos para queimar, en usos de transporte ou industria, entre outros. Co parón da pandemia do coronavirus, había quen se fixera ilusións de que ía frear o ascenso da contaminación deste gas. Os gráficos a continuación, que resumen datos ata o mes pasado, botan por terra esa esperanza: seguiuse a contaminar máis ou menos ó mesmo ritmo que se viña facendo. Mentres, en consecuencia, este ano será un dos máis cálidos dos que hai rexistros...

Comparativa anual dende os anos 50. A liña vermella é a medida media no mes correspondente. A negra, unha vez desestacionalizados os datos.

Comparativa dos últimos anos.

A anterior gráfica, coa liña entre novembros para ver a evolución neste ano 2020.

Os datos están tomados de https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/

Sobre o dióxido de carbono na atmosfera no blog Ribadeando.

Sobre o dióxido de carbono na atmosfera neste blog.

O artigo anterior desta serie.

Un iceberg dúas veces o tamaño da Mariña

Hai máis de tres anos deixaba esta entrada: Un billón de toneladas de xeo. daquela, a nova era que estaba recén desprendido da Plataforma Larsen C da Antártida un xigantesco iceberg de máis de 100 km de longo. Tardou tempo, uns dous anos e medio, en afastarse da Península Antártica, deixando atrás o punmto máis ó norte do continente xeado. Pero este ano, xa no océano aberto, arrastrado pola corrente, está a moverse moito máis rápido, e posiblemente chegue a colisionar contra unha illa colonia británica, Xeorxia do Sur (si, a base máis próxima que usaron os británicos cando atacaron as Malvinas).

O caso é que tan xigantesco anaco de xeo (A-68A por nome) pode tardar dez anos en derreterse substancialmente. E iso aínda despois de partirse en anacos máis pequenos, pois o orixinal chamábase A-68, do que o A-68A é o maior.

E o choque é un problema medioambiental para as illas. Mirando o tamaño relativo na imaxe da ESA que relata o seu movemento  ata a actualidade coido que pode comprenderse de xeito doado:

E é que a distancia actual de separación coa illa, uns 300 km, é só unhas tres veces a súa lonxitude, e o tamaño da illa, 3756 km², é semellante ó de A-68A. Se pode deixar a costa sur da illa cuberta dunha grosa capa de xeo durante dez anos, o ecosistema dunha zona superior á Mariña resentirase... Cousas do cambio climático? Máis ben, cousas que acelera o cambio climático, pois desprendemento de icebergas xigantes habíaos de antes, pero non na cantidade que hai agora. Así, sen ir máis lonxe hai pouco máis dun ano desprendeuse outro que podería dar de beber a Ribadeo durante... 300 000 anos, o D28.

(Nota: tamén publicado en https://www.ribadeando.com/2020/11/un-iceberg-duas-veces-o-tamano-da-marina.html )

Boas novas, malas novas... cambio climático e nós

Hoxe a ESA emitiu un documento de recoñecemento dun feito: os mares están absorbendo máis dióxido de carbono que o se pensaba. É un bo dato, pois sinala que os mares están axudando máis do previsto á regulación climática e medioambiental da Terra.

Mais ese bo dato enmascara unha realidade peor do pensado, pois a pesar da absorción marina, o dióxido de carbono na atmosfera segue a medrar cada vez máis rápido, e o quecemento global, igual: eses datos non varían pola corrección que indica o documento. E máis, se o mar está absorbendo CO₂ máis rápido do previsto, significa que se achegará antes ó límite, e polo tanto, que deixará de absorber/ralentizará a absorción antes do previsto, variando ademáis o seu pH de xeito máis rápido, afectando ó coral, ó esquelete dos peixes... e a nós.

Temperatura (liña negra) e dióxido de carbono (liña e sombra azul). A temperatura media medrou 1º C dende mediados do século pasado. O dióxido de carbono na atmosfera aumentou 1/3 no mesmo período.

Aprende ciencia na casa co CSIC

Hoxe recapturei unha ligazón que tiña en espera para mirala: https://www.csic.es/es/agenda-del-csic/aprende-ciencia-en-casa-con-el-csic
Coido que esa entrada do blog de novas do CSIC, Consello superior de Investigacións científicas, ten a capacidade de atraer a atención da xente cun mínimo interese na ciencia e a formación cientifica. Traduzo e adapto:

O CSIC conta cunha morea de recursos online para achegarse á ciencia e disfrutala de moitos xeitos. 
Exposicións e museos virtuais, debuxos animados e outros vídeos, blogs, experimentos, xogos, apps e libros. Algunhas propostas para aprender ciencia na casa de xeito divertido:

1.XOGOS, EXPERIMENTOS E MATERIAIS DIDÁCTICOS​

• Hi Score Science. App xogo de preguntas e respostas. + 10 anos.  
  
• Let's go to Mars! Vai a Marte, explora, constrúe... videoxogo. + 7 anos.
  
• El fotosistema II: ensamblaje y función en realidad virtual. Descubre de onde vén o osíxeno que fai a Terra habitable. + 14 anos.
  
• PolinizAPP. App. Xogo de simulación: és un insecto! Poliniza na biodiversidade. 7 a 15 anos.
  
• Arbolapp. App para identificar as árbores. Ten materiais didácticos. +; 14 anos.
  
• Natusfera.Proxecto de ciencia cidadá para rexistrar, organizar e compartir observacións naturalistas, con publicación de datos no Portal Nacional de Información en Biodiversidad.
• Xogos interactivos do Real Xardín Botánico (RJB): Linneo e a clasificación, o olmo 'Pantalóns' e Misterio no Botánico. + 9 años.
  
• Es un científico sabio. Xogo virtual de peguntas e respostas para un ou varios xogadores. + 9 anos.
  
• OCEANS e De terra ou de mar. Dous xogos educativos do proxecto O mar ó fondo. Dous niveis: pequenos e adultos.
  
• ¿Es un friki das plantas? Xogo interactivo. + 9 anos.
  
• Cóntame como adicarme á ciencia. Audiocontos, cancións infantís e actividades educativas inspiradas en mulleres científicas. + 6 años.
  
• Explora o universo. Xjuegos, adiviñanzas, simulacións interactivas, animacións, artigos, contos, poesías, galería fotográfica... 4 a 10 anos.
  
• Recursos para profesores do CSIC na Escola e canle de Youtube Museo Virtual da Ciencia. Experimentos, aplicacións didácticas e experiencias na aula para Infantil e Primaria.
  
• Guías didácticas do RJB sobre 'Bechos do teu entorno', 'Guía dos polinizadores máis comúns das zonas verdes de Madrid', e 'SOS polinizadores. Guía para docentes e educadores ambientais' e outros proxectos educativos do RJB. + 7 anos.
  
• #MNCNentumano. Recursos dixitales do Museo Nacional de Ciencias Naturais. 
  
• #QuedaNaCasa. Recursos didácticos do Instituto de Investigaciones Mariñas (IIM). + 7 anos.
  
• Recursos didácticos do Instituto de Ciencias do Mar. + 7 anos.
  
• NanoKit do programa NanoEduca do Instituto Catalán de Nanociencia e Nanotecnoloxía (ICN2). Material experimental didáctico, vídeos e fichas para alumnado e profesorado. + 12 anos.
  
• L’Oceà a casa / O océano na casa. Do Instituto de Ciencias do Mar, en catalán e castelán. + 4 anos.
  
• Coello na Lúa e os seus amigos. Caderno de actividades coloreables. UNAM + Instituto de Historia do CSIC.
  

AUDIOVISUAIS

Propostas didácticas

• KIDS.CSIC. Infantil e Primaria. Vídeos de animación, biografías, xogos e tests interactivos. Ten guías para aula e familias. Do CSIC na Escola. 4 a 12 anos.
  
• The QuEST. Debuxos animados do IAA sobre objectivos científicos do Telescopio Solar Europeo (EST).
  
• Vídeos e podcast do grupo InDi de investigación e divulgación inclusiva da IMF. Hechos y mitos de la Prehistoria: curtametraxe de humor e divulgación. + 7 anos.
  
• Animacións e vídeos divulgativos do Instituto de Agroquímica e Tecnoloxía de Alimentos (IATA). + 9 anos.
  
• Revolucións matemáticas. Vídeos de animación e propostas didácticas sobre momentos e persoeiros clave da historia das matemáticas. + 9 anos. 
  
• Videoblogs didácticos sobre astrofísica e enerxía: O diario secreto de Henrietta S. Leavitt, O consultorio de Erasmus Cefeido e o Teslablog. + 9 anos.
  
• Climate Change. The FAQs. + 12 años.
  
• Pílulas CSIC de coñecemento e Ciencia salvaxe. Breves vídeos humorísticos para dar a coñecer as investigacións do CSIC en Galicia.
  
• Safari submariño por augas galegas. O IIM de Vigo leva a visitar a fauna mariña con vídeos curtos. Con guía en castelán e en galego. 
  
• Explora a intelixencia artificial (IA) desde a túa casa. Audiovisuais sobre IA. Instituto de Investigación en Inteligencia Artificial (IIIA). + 8 anos.
  
• Charlas do Instituto de Física Corpuscular (IFIC) para estudantes de secundaria, con preguntas realizadas en directo. + 14 anos.
  

Ciencia para todas as idades

• Los robots saen das fábricas, ¿estaremos preparados? Documental do Instituto de Filosofía do CSIC no proxecto INBOTS (Robótica Inclusiva para unha mellor sociedade).
  
• Cando os astros se animan. Animación, música e humor. + 9 anos
• Canal de Youtube CSIC Divulga. Ciencia en Navidad,,entrevistas a autores da colección de libros de divulgación ¿Que sabemos de…? + 7 anos.
  
• Canal de Youtube do Instituto de Física Teórica (CSIC-UAM). Física de partículas, universo, materia escura, ondas gravitacionais, bosón de Higgs... + 12 anos.
  
• Deconstruíndo a luz. Vídeos divulgativos sobre astrofísica. + 9 anos.
  
• Galería visual de FOTCIENCIA. Máis de 440 imaxes sobre fenómenos científicos. + 9 anos.
  
• Adoquíns científicos (CSIC Aragón). Vídeos curtos: en Facebook e Twitter. 
  
• #IllustraTALKS de Illustraciencia. Entrevistas e recursos online sobre ilustración científica. + 12 anos.
  
• #YoFísica. Vídeo. O 11 de febrero 201 mulleres e nenas contan a súa pasión pola física.
  
• Eu investigo. Vídeos breves.
  
• Conferencias, cafés científicos, materia escura e outros vídeos do Instituto de Física de Cantabria.
  
• Vídeos e charlas online do festival anual 10 á menos 9. Nanociencia e nanotecnoloxía. + 14 anos.
  
• Matheroes: supermateriais, os heroes do futuro. Instituto de Ciencia de Materiais de Barcelona.
  
• Podcast da biblioteca Tomás Navarro Tomás. Ciencias humanas e sociais en minutos.
  
• #GeoMiroMOOC. Microcursos do Instituto de Xeociencias a través da súa conta de Twitter.
  
• #CienciaTrivial. Vídeos curtos da Delegación CSIC en Castela León .
  
• Severo Ochoa e o código xenético: descifrando mensaxes encriptados. Cortometraje sobre os experimentos que propiciaron o desciframento do código xenético.
  
• Dicionario filosófico COVID-19. Personal investigador do Instituto de Filosofía do CSIC reflexiona en voz alta sobre os conceptos que definen a pandemia global COVID-19 dende unha perspectiva filosófica.
  

CONFERENCIAS DE DIVULGACIÓN

• Ciclo Lucas Lara (Instituto de Astrofísica de Andalucía).
  
• Jam Science. Charlas sobre diversos ámbitos científicos en ambiente distendido. Aquí e aquí.
  
• Ciclo Demografía hoxe (Instituto de Economía, Xeografía e Demografía).
  
• Friday Talks (Instituto de Ciencias do Mar).
  
• Conferencias na Residencia de Investigadores do CSIC.
  
• Seminarios da Estación Biolóxica de Doñana.
  
• Ciclo de conferencias de Física Fundamental e outras charlas de investigadoras e investigadores do Instituto de Física Fundamental (IFF).
  
• Charlas e vídeos de divulgación do Instituto de Física Copuscular (IFIC). 
  
• Ciclo ¿Que sabemos de…? en Valencia: ¿Que sabemos da arte rupestre? e Claves científicas do benestar.
  
• Charlas sobre megainundacións, tectónica de placas e erosión do soelo. Daniel García-Castellanos, Instituto de Ciencias da Terra Jaume Almera.
  
• Conferencias sobre ecoloxía e cambio climático. Fernando Valladares, Museo Nacional de Ciencias Naturais.
  
• A árbore da vida: sistemática e evolución dos seres vivos. Conferencia de Pablo Vargas (RJB).
  
• O poboado neolítico de La Draga (Banyoles, Girona). Conferencia de Xavier Terradas, Institución Milá y Fontanals, Museo Arqueolóxico Nacional.
  
• A agroecoloxía fronte ó COVID-19: políticas públicas urxentes da escala europea á local. Mesa redonda virtual coa participación de Tomás Garcia Azcárate (IEGD). Primeira sesión do curso Agroecoloxía Frente ó Colapso. Universidade de Ganada. 
  

CONCURSOS E CERTAMES

• X edición de Inspiraciencia. Certame de relatos científicos. Podes inspirarte no canal de Youtube do proxecto ou en Instagram.
  
• Concurso infantil de relato breve e pintura 'A miña visita ó Museo Nacional de Ciencias Naturais', 5 a 12 anos.
  
• Concurso de micro e nanorrelatos do festival '10alamenos9'. Para estudantes de 3º e 4º de ESO + 1º e 2º Bac.
  
• A intelixencia artifical (IA) dende a túa casa.P ara que fales do que te gustaría, o que te preocupa ou de ideas que te veñen á cabeza en relación á la IA. 8 a 14 anos. 
  
• ¿Que ves? Ollo... ¡que te pillo! Retos semanais a través de imaxes. MNCN na conta de Facebook.
  

BLOGS E PROGRAMAS DE RADIO

• Ciencia para levar. Blog do CSIC en 20Minutos.es.
  
• A cadratura do círculo. Bitácora do CSIC Andalucía en eldiario.es.
  
• O Radioscopio. Programa do Instituto de Astrofísica de Andalucía en Radio Andalucía Información.
  
• Moléculas a reacción. Química para todos os públicos.
  
• Matemáticas e as súas fronteiras. Bitácora de Manuel de León. Instituto de Ciencias Matemáticas (ICMAT) .
  
• A saúde da humanidade. Fernando Valladares (MNCN): relación entre cambio global, saúde e planeta. 
  
• Ciencia mariña e otros asuntos. Blog de Antonio Figueras (Instituto de Investigaciones Marinas, CSIC).
  
• Pílulas de ciencia Avelino Vicente (Instituto de Física Corpuscular, Asociación Sapiencia).
  
• Café e teoremas. ICMAT en elpais.es. 
  
• Blog ICMAT. Reflexión e divulgación. Instituto de Ciencias Matemáticas. 
  
• Só os paranoicos sobreviven. Blog de Tomás García Azcárate (Instituto de Economía, Xeografía e Demografía), revista Mercados.
  
• Cencia e consciencia. Blog Instituto de Ciencias do Mar (ICM) + Unidade de Tecnoloxía Mariña do Centro Mediterráneo de Investigacións Mariñas e Ambientais (CMIMA).
  
• Entre cientIFIC@s. Instituto de Física Corpuscular (IFIC). 
  

REVISTAS E ENTREVISTAS DIGITAIS

• Naturalmente. Revista do Museo Nacional de Ciencias Naturais.
  
• Información e actualidad astronómica. Revista do Instituto de Astrofísica de Andalucía.
  
• Diario do Xardín Botánico. Mensual do Real Xardín Botánico.
  
• Historias de astrónomos. Artículos de Miguel Ángel Pérez-Torres (IAA) na revista Astronomía.
  
• Científicas e cambio global. Entrevistas para ver e ler. Investigadoras do CSIC.
  

LIBROS DESCARGABLES

• Guadiamar, ciencia, técnica e restauración. O accidente mineiro dez anos despois
• Invasións biolóxicas
• Doñana, diversidade e ciencia
• Claroscuro do Universo
• Un viaxe ó Cosmos en 52 semanas
• A gripe aviar. ¿Unha nova ameaza pandémica?
• Novos materiais na sociedade do século XXI
• Cambio Global. Impacto da actividade humana sobre o sistema Terra
• Biblioteca dixital do Real Xardín Botánico.

EXPOSICIÓNES DESCARGABLES E MUSEOS VIRTUAIS

• O que o teu ollo non ve. Os ciclos de vida da estrutura dos materiais de construción con Microscopía Electrónica, con aumentos de ata 250 000 x. Visión e descarga.
  
• Un universo de luz. Propiedades da luz e as súas aplicacións. Mostra con unidades didácticas e fichas de experimentos.
  
• A esfera da auga. Das propiedades químicas ata o seu papel na historia. Con fichas de experimentos, unidades didácticas e audioguías.
  
• A enerxía móvenos. Con unidades didácticas e audioguías. A situación enerxética mundial e alternativas.
  
• Entre moléculas. Visión amena da química, e as súas aportacións. Con unidades didácticas.
  
• Biodiversidade. Amenazas e conservación. Copn unidades didácticas.
  
• Ser humano e fauna. O que supón a coexistencia de fauna silvestre, gando doméstico e ser humano.
  
• O universo para que o descubras. Astronomía a través de imaxes.
  
• Darwin 2009. 150 anos da teoría da evolución. A súa vida e obra e a pervivencia da súa teoría.
  
• Un mar de datos. Mergúllate na oceanografía. Achádegos e descubertas da expedición Malaspina 2010.
  
• Seres modélicos. Entre a natureza e o laboratorio. Sobre as sete especies máis usadas en investigación como modelos de seres vivos.
  
• Un paseo polo Museo Nacional de Ciencias Naturais. Recorrido virtual.
  
• Museo Virtual da Ciencia do CSIC. Recursos pedagóxicos, presentacións didácticas e información sobre instrumentos científicos de valor histórico do CSIC.
  
• Fondo de Música Tradicional da Institución Milá y Fontanals. Música de tradición oral de toda España.
  
• Cristalografía. Recorrido pola estrutura atómica dos cristais.
  
• Plantas comestibles que chegaron de América. Exposición virtual en Europeana.
  
• Colección Mutis do Real Xardín Botánico. Ilustracións científicas de iconografía botánica americana do século XVIII.
  
• Exposicións virtuais da web do Museo Nacional de Ciencias Naturais (MNCN). E recursos virtuales no Museo Nacional de Ciencias Naturais na túa man, a través de Facebook e Instagram.
  
• Madame Châtelet e os seus seguidores de Instagram. Científicas de todos os tiempos, divulgación científica e lecturas teatralizadas.
  
• Natureza artificial: a vosa exposición. Exposición virtual realizada grazas á participación cidadá en abril, en pleno periodo de illamento. 
  

E os reis veñen traendo... frío!

Este comezo de ano ven marcado polo frío. Se no 2017 tivemos o comezo de ano máis frío do século, este pode volver batir a marca, a pesar de que as temperaturas medias ó longo do ano seguen en aumento (de feito, no 2017 bateuse dúas veces a marca de temperatura máis alta acadada na Pedro Murias)
Na gráfica vese a temperatura, tomada a 1,5 m de altura, cada 10 minutos dende as 0 horas UTC do día 30 de decembro ata as 13 horas de hoxe, 5 de decembro (14 horas, hora legal), e aprézase que exceptuada a noite entre o 1 e o 2, que foi suave,e por un pelo, a noite de fin de ano, cada unha das outras foi máis fría que a anterior, acadándose as mínimas antes do amencer e as máximas arredor das tres da tarde, hora legal.
Estamos tendo temperaturas tan baixas como na costa en escandinavia, e isto tamén é cambio climático relacionado co aumento global de temperaturas, aínda que pareza contraditorio. A explicación queda para outro día.

Un ano de chuvia na Illa Pancha

Estación pluviométrica con datos incompletos. Así clasifica o resume meteorolóxico de 1929 (publicado en 1935) á Estación na Illa Pancha.

Noutro lugar (Introdución), axusta: "En este RESUMEN figuran 878 estaciones. Como carecemos de medios para inspeccionar y remediar los posibles defectos de instalación y observación, hemos publicado, bajo la responsabilidad de los observadores,los datos dudosos, no eliminando más que los evidentemente inexactos y dejando que la labor de cada observador dé idea de su competencia y actividad". Algo necesario, pois, describindo a estación meteorolóxica de Illa Pancha (p.LXIII), expón "Coelleira (Isla), Pancha (Isla), San Ciprián (C.).-El Servicio Central de Señales Marítimas tiene instalados unos vasos cilíndricos para medida de las precipitaciones y, por lo tanto, aquéllas son aproximadas." 

[Nota: páxinas antes aparece que C. corresponde a Estacións organizadas e mantidas polo corpo de Enxeñeiros de Camiños]. A táboa que corresponde ás medidas tomadas está na p. 524 da publicación, onde se nota que o de 'medidas incompletas' ven pola falta do mes de setembro:

Táboa de precipitacións con datos tomados na illa Pancha en 1929

Para facérmonos unha idea da aproximación comentada, podemos comparar os datos cos de Pedro Murias, collendo os pluviométricos mellor que os de vento, que por ser cualitativos e cambiantes no mes, son máis difíciles de promediar como se fai no resume:

Comezando polos 'días de neve', aparecen 3 en febreiro na Pancha e ningún en Pedro Murias. En canto ó día de máxima chuvia no mes, non coinciden en todo o ano, e nas cantidades máximas diarias, sistematicamente (excepto, por moito, o mes de febreiro, e por moi pouco, abril) as cantidades recollidas na Pedro Murias son superiores, mesmo moi superiores:

O resultado en '1929' para Illa Pancha foi calculado promediando agosto e outubro como dato de setembro

 E que indica en relación ó cambio climático? Na chuvia, temos visto no blog que parece haber pouca variación nestes últimos anos. Os datos da Pedro Murias indican que 1929 tería sido un ano con precipitación total semellante ó pasado 2017, pero as discrepancias de datos en Illa Pancha non permiten dicir nada máis. En calquera caso, está en proceso unha revisión de datos meteorolóxicos do século pasado en Ribadeo, que quizáis poda botar algo máis de luz sobre o tema.

Unha precisión: os signos meteorolóxicos usados

Datos de 

Resumen de las observaciones efectuadas durante el año 1929. Servicio Meteorológico Español. Madrid 1935

Hai sesenta anos e hoxe: o clima en Ribadeo (1951/59 – 2009/17)

O mércores que ven comezará a feira científica Galiciencia. este ano o IES de Ribadeo Dionisio Gamallo presentará o traballo de comparación de 9 anos de temperie dos 50 do pasado século en relación ós 9 últimos anos. A continuación queda un resume:

Evolución dos principais parámetros climáticos en Ribadeo a partir de datos recollidos en La Comarca del Eo (1951/59) e Meteogalicia, subministrados pola estación meteorolóxica da Granxa-Escola Pedro Murias (43º32’32”N, 7º4’58”O, a 3,5 km do punto de referencia do centro de Ribadeo)

Comparación de datos de 9 anos nos 50 do século XX e os nove últimos anos, día a día, en caso de telos de ambas series (arredor de 1500 días, variando segundo a magnitude medida)

Temperaturas máximas: aumento de máis de grao e medio.

Temperaturas mínimas: diminución de case medio grao.

Aumento da temperatura media superior a 1ºC (sen especificar T media nas medidas dos anos 50)

Precipitacións: cambios non significativos en cantidade (variacións anuais maiores que diferenzas acumuladas). Máis agrupadas.

Vento: aumento de velocidade media. Máis días de calma e máis días ventosos.

Falta:
 *completar series de datos
 *mellorar a análise
 *comparar con estacións próximas
 *estudar a influencia da automatización
 *incorporar outros estudos
 *mellorar as predicións

Cos datos de 45% de días dispoñibles en dúas series de 9 anos separados seis décadas, vese que o cambio climático estase a notar dende entón en Ribadeo. Aumentan as temperaturas máximas e os ventos. Temperaturas mínimas e chuvia teñen variacións menores.

Diego Alonso Lustres e Alberto Dopico Fernández. Titor: Antonio Gregorio Montes. IES de Ribadeo Dionisio Gamallo.

O mundo é complicado, por algo o principio de precaución

Iso do 'principio de precaución' non parece estar moi de moda. Non obstante, cada vez se ve máis a súa necesidade no complexo mundo no que vivimos. E cada vez se nota máis a súa falta en relación a cousas como o cambio climático ou o furado de ozono.
O mundo é complicado, pois as múltiples relacións que no seu interior se desenvolven poden convertir a priori calquera causa en produtora de calquer efecto, e só un estudo moi minucioso pode aportar certas garantías de que se chegará ó efecto desexado e non a outro. Estamos afeitos ás simplificacións necesarias para poder estudar, chegar a conclusións e predicir no mundo físico. E de tan afeitos, parece que nos esquezamos das simplificacións que estamos a facer. Ás veces, tamén, o esquecemento é interesado (e aí entraría a teoría de xogos para comprender a nosa actuación para tentar sacar máis melloras que os demáis, aínda con custe neto para o conxunto) pero iso non entra xa dentro das consideracións que espero traer hoxe aquí.
O caso é que nunha volta de xiro, agora resulta que o mesmo que hai sistemas que tenden a desestabilizarse máis cando se comezan a desestabilizar (aí, a liberación de grandes cantidades de CO₂ polo permafrost ó aumentar a temperatura deste e desfacerse), apareceu un novo sistema que contribúe á estabilización da temperatura por captura de CO₂, mitigando o efecto invernadoiro. Trataríase dos bosques boreais, a traverso dun mecanismo sinxelo: se a temperatura media sube, a súa capa verde está menos tempo cuberta pola neve, e iso implica que pode realizar a fotosíntese máis tempo, aumentando a fixación de dióxido de carbono.
Así pois, descubriuse un novo aliado no cambio climático. Iso non quere dicir que xa teñamos a vitoria, nin moito menos! Pero ao menos, da unha oportunidade máis para que demos feito os cambios necesarios para mitigar algo o cambio, preparándonos a nós e ó planeta para o aumento das temperaturas e facendo que sexa o máis pequeno posible.
Lembremos: a Terra está en un equilibrio complexo que levamos moito tempo empurrando para desequilibrar. Agora, xa o logramos, e ese desequilibrio vemos como leva consigo cambios que nos pode levar por diante... Non estou seguro que o noso nivel de comprensión sexa abondo para actuar como debéramos. Polo momento, non foi así.

Temperatura dos océanos. Imaxe no dominio público, collida de gl.wikipedia.org creada pola NASA

Divulgacción, encontro anual

A asociación de divulgación científica galega Divulgacción terá en dúas semanas o encontro anual en Pontevedra. Se estás metido no mundillo, unha xornada interesante prometida. Velaeiquí o programa, en cartel e en texto:

O programa definitivo para toda a xornada é o seguinte:

10.00h Visita ao Museo de Pontevedra (exclusiva para socios)

• Cunha guía especial orientada a divulgadores. O Gabinete Didáctico do museo contaranos como xeran os materiais didácticos, como contan e explican as exposicións e que recursos utilizan, como introducen temas transversais... Unha visita que promete ser moi interesante. 
• O número de participantes está en principio limitado a 35 persoas. Se as sobrepasamos, tentariamos organizar un segundo grupo para a mesma hora, pero será necesario sabelo con tempo, así que non te despistes!
• É posible vir con acompañantes. Se che gusta a idea, é obrigatorio apuntarse: debes responder a este correo antes do día 25 de outubro sinalando o teu interese na visita. Envíanos o teu nome e cantos acompañantes traes, se é o caso.

12.00h Asemblea de Socios. Casa da Luz. Praza da Verdura, Pontevedra

14.00h Descanso para comer. Lembra anotarte se queres comer con nós! Non te preocupes, o prezo do menú será asequible. Para anotarte por favor preme aquí.


PROGRAMA ABERTO AO PÚBLICO

Casa da Luz, Pontevedra. Praza da Verdura. Entrada libre ata completar aforo

16.30h Debate: Crowdfunding: Unha reflexión sobre o crowdfunding en ciencia e divulgación. Con:

Roi Villar Vázquez, Presidente da Asociación de Comunicadores en Biotecnoloxía, creador de iLoveScience, Xefe de internacionalización de BioCAT

Alfonso Pérez Posía, Director do Departamento de Participación Privada da FECYT, Plataforma Principia

José Antonio Seoane, profesor de Filosofía do Dereito da UDC

Modera: Iolanda Casal, xornalista

18.00h Charlas

A informática tamén é cousa de mulleres

Javier Pedreira, Wicho, Responsable do departamento de informática nos Museos Científicos Coruñeses e coautor de Microsiervos

Galicia nos tempos do cambio climático

Xavier Fonseca, xornalista e divulgador científico. Historias del Tiempo, VTelevisión